Í dag fella náttúruhamfarir æ fleiri íbúa
jarðar. Þetta er þó ekki tengt
veðurfarsbreytingum, heldur virðist sem
þetta eigi rætur að rekja til þess að að
nýting lands hafi breyst. Fólk sest að á
stöðum sem forfeður þeirra vildu ekki
búa á með þeim afleiðingum að
smávægilegir jarðskjálftar eða árviss
flóð fella þúsundir manna. Slíkar
náttúruhamfarir eru því oft af
mannavöldum.
Til að skilja vandann sem yfirvöld á hverjum stað geta lent í er nóg að líta okkur nær. Í kjölfar mannskæðustu snjóflóða þessarar aldar hefur mikið verið rætt um mat á snjóflóðahættu. Meðal þess sem borið hefur á í umræðunni er óttinn við að nýtt mat á hættu, sem stækki hættusvæðið þannig að þegar byggðir reitir falli innan þess, verði til þess að snarlækka fasteignaverð í byggðarlögum, þar sem verðið er þegar lágt.
Í fátækari löndum verður þetta enn meira áberandi. Þar hafa stjórnvöld úr litlu að spila fyrir og virðing fyrir mannréttindum enn lægra sett en hér á landi. Þar setjast fátæklingar að á þeim reitum ofsetinna borga sem aðrir vilja ekki búa á. Þar verða því náttúruhamfarir hluti daglegs lífs og áhrif þeirra ráðast af umhverfisþáttum, stjórnkerfi landsins og viðhorfum samfélagsins. Í þessum löndum eru dagleg verk manna, við landbúnað, skógarhögg og ekki síst staðsetning heimila geta gert landsvæði að áhættusvæðum. Þetta er eftirtektarvert þar sem kenningar fræðimanna benda til þess að þegar ríki þróist efnahagslega og pólítískt þá verða þau síður viðkvæm fyrir hamförum. Í riti Wijkman og Timberlake,- Natural Disasters frá 1984 þá telja þeir mikilvægara að stofnanir sem eiga að bregðast við náttúruhamförum hlynni að þróun en nokkru öðru.
Á níunda áratugnum stóðu yfir miklir þurrkar í nokkrum löndum heimsins. Á vesturlöndum urðum við mest vör við þurrka sem stóðu í Afríku á svokölluðu SAHEL svæði. Þurrkar í Eþíópíu fengu feiknalega athygli fjölmiðla og hjálparstofnana enda varð mannfellir þar hræðilegur og ástand íbúanna ógnvænlegt. Reyndar hjálparstofnanir komu inn á svæðið og linuðu þjáningar íbúanna en ýmsar af óreyndari stofnunum lentu í blekkingum og vörusvikum fjárplógsmanna og urðu þess stundum valdandi að ástandið versnaði.
Það sem fæstir vissu var að mjög sambærilegir þurrkar gengu yfir Ástralíu á sama tíma en þar leystu stjórnvöld vandann innanlands og að mestu án mannfellis.
Þetta er mjög í samræmi við svokallað marxískt sjónarhorn fræðimanna sem segir að stéttarstaða fólks og/eða samfélagsgerð ráði því hversu illa áföll lenda á þegnunum. Betur stæðir íbúar búa utan hættusvæða og hafa ráð á fyrirbyggjandi aðgerðum. Hinir fátækari búa á lakari byggingarsvæðum og í nánari snertingu við landið og eru því í meiri hættu. Reyndar má ætla að hér megi bæta við áhættuþætti. Þeir sem nýta náttúruna beint eru í meiri hættu en þeir sem eru án snertingar við hana.
Þegar málið er skoðað í þessu ljósi kemur í ljós að ef vinnuaflið er sjálfs sín herra eða hefur eitthvað um vinnu sína að segja þá er það í minni hættu en ef það er undirokað og réttlaust. Náttúran gengur að þessu leyti í lið með mannréttindahreyfingum. Undirokað vinnuafl er því sett undir viðlagakerfi stjórnenda sinna og það ræðst því af viðhorfum stjórnendanna hvernig búið er að vinnuaflinu.
Um það hvernig þjóðfélagstaða ræður þunga áfalla má finna fjölda dæma. Í höfuðborg Puerto Rico, San Juan, er mikill landskortur. Fátækt fólk sem flyr til borgarinnar getur þvi ekki fengið góðar lóðir. Stjórnvöld leyfa því þessum íbúum að setjast að á fjörusvæðum sem eru undir yfirborði hæstu flóða sjávar.
Í Rio de Janeiro er undirlendi lítið. Sykurtoppurinn er frægasta fjall borgarinnar og gnæfir yfir henni. Í hlíðum hans hafa fátæklingar sest að í hreysum úr pappa og öðru tilfallandi drasli. Burðarþol húsa er óþekkt hugtak. Við sjáum Río fyrir okkur sem sælureit, en fólkið í hlíðum Sykurtoppsins veit að aurskriður ógna því og stjórnvöld virðast láta sig lítið um þennan hóp varða.
Í Bangla Desh má búast við reglubundnum flóðum í mynni Ganghes-Brahma-Putra ánna. Þetta er ekki nýtt og forfeður núverandi íbúa landsins vissu þetta fyrir árþúsundum síðan. Þess vegna voru flæðieyjar ánna ekki byggðar. Bangla Desh er í dag eitt fátækasta land heimsins og gríðarlega fjölmennt ríki. Landskortur hefur hrakið fátæka bændur út á flæðieyjarnar með fyrirsjáanlegum afleiðingum. Vestræn ríki sem höfðu áhyggjur af mannfelli í flóðum fóru út í að reisa flóðgarða, með þeim afleiðingum að evrópsk verktakafyrirtæki fá mörg atvinnuskapandi verkefni fyrir Evrópumenn og stórgræða en íbúar flæðieyjanna fá öruggari svæði,- að vísu með því að flóðvarnarmannvirkin eru reist á ræktarlandi þeirra.
Árið 1974 gekk fellibylurinn Tracy þvert yfir Mið-Ameríku og til Ástralíu og eyðilagði um 80% mannvirkja á leið sinni. Í Hondúras féllu 8.000 menn konur og börn. Í Ástralíu féllu 64 einstaklingar.
Líklega er svipað ástand í fátækari
löndum heimsins og var í Evrópu á
miðöldum. Á ármiðöldum og
hámiðöldum batnaði veðurfar, sem
leiddi til fólksfjölgunar og þess að
þörfin fyrir land jókst. Það var m.a. af
þessum sökum sem Ísland byggðist þar
sem landþrengsli voru í Noregi. Sama
gildir um Grænland, sem byggðist bæði
frá Kanada og Íslandi um svipað leyti.
Þessa miklu mannflutninga má merkja í
fornleifum um gervallt Norðurhvel
jarðar. Snjólínan hækkaði og íbúar
meginlands Evrópu fluttu upp til fjalla
sem áður voru óbyggð.
Þegar líða tók á 13. öld var loftslag farið að kólna og á 14. öld má sjá ummerki samdráttar byggðar og dauðadýrkun Evrópumanna segir okkur mikið um það ástand sem skópst þegar byggðin hraktist frá fjöllum í þegar ofsetnar sveitir Evrópu. Á Íslandi má merkja þennan samdrátt í fornleifum í hálendi íslands og á Grænlandi dróst byggðin saman og lagðist af í einangrun á 15. öld.
Fjöldi manna býr á hættusvæðum, hvort sem það er fátækt fólk eða ekki. Skemmst er að minnast skógarelda í Kaliforníu, sem fóru ekki síst yfir svæði stórstirna. Íbúar Los Angeles eiga jarðskjálfta yfir höfði sér, Sunnlendingar bíða Suðurlandsskjálfta og Víkurbúar Kötluhlaups og helmingur Japana býr á einhvers konar hættusvæðum. Þannig má lengi telja. Vesturlandabúar fréttu af rússneskum eyjum á Kyrrahafi á síðasta ári þegar þar varð feiknalegur jarðskjálfti og björgunarmenn áttu erfitt með að komast á vettvang vegna fjarlægðar.
Í þróaðri ríkjum hafa menn komið upp viðbúnaðar- og björgunarkerfum til að grípa inn í atburðarásina eins fljótt og hægt er. Björgunarsveitir landsins eru dæmi um þetta. Japanir hafa búið sig gegn óveðrum, jarðskjálftum og eldgosum og hafa margir tekið þau til fyrirmyndar. Engu að síður geta orðið slíkar hamfarir að ekkert geturi dregið úr áhrifum þeirra, samanber jarðskjálftann í Kobei á síðasta ári.
En ber einhver ábyrgð í þessu máli? Geta hinir ríku einhverju breytt? Ekki breyta menn náttúruöflunum?
Hér er viðhorfamunur. Sumir fræðimenn segja að þróaðri ríki geti enga ábyrgð borið aðra en þá sem snertir samhjálp og henni er sinnt með neyðarhjálp og aðstoð við björgun eða áföll.
Aðrir, ekki síst hinir marxísku, segja að ábyrgð Vesturlanda sé nokkur. Þó þau ráði ekki náttúruöflum þá sé hagkerfi heimsins í dag það sem Vesturlönd hafi búið til og vilji hafa. Þess vegna séu fátækari löndin hráefnaframleiðendur. Og þar sem hráefni eða frumframleiðsla sé sífellt að lækka í verði þá verði fátækari ríkin sífellt að taka stærri hluta landsins undir framleiðsluna. Jamaíkamenn hafa skafið meira en fjórðung lands síns í leit að báxíti sem notað er til álframleiðslu. Bændur sem vinna til dæmis matvöru þurfa að rækta meira til að hafa sama hlut og fyrr, rækta því stærri svæði og lakari og hættulegri.
Þróunarhjálp, segja marxistar, fer of oft til spilltra embættismanna og viðheldur þessu voðalega ástandi fremur en lina það, lamar fremur en líknar. Og þegar Vesturlandabúar koma á vettvang með hátæknivædda hjálp þá hafa landsmenn ekki bolmagn eða þekkingu til að vera með og horfa því bara á, sem þýðir að fjármagnið rennur í aðra vasa en þeirra.
Segja má þó að fræðimenn séu sammála um það lykilatriði að meginvandinn liggi í fátæktinni og of mikilli landnotkun. Lausnin hljóti því að felast í því að lina fátæktina og þróa stjórnkerfin. En til þess þarf akkúrat það sem fátæku löndin skortir mest af öllu,- stjórnvald með vasa fulla fjár.