Árið eitt þúsund tókust menn á um trúarbrögð á Alþingi á Þingvöllum. Stefndi allt í voða því hvorki kristnir menn né heiðnir vildi gefa eftir. Þegar deilurnar stóðu sem hæst kom maður hlaupandi og sagði að jarðeldur væri kominn upp í Ölfusi og stefndi í að hraun rynni yfir bæ Þórodds goða. Heiðnir menn drógu þá ályktun að jarðeldurinn væri vitnisburður um reiði goðanna, þannig væru þau að koma fram hefnd fyrir yfirgang hinna kristnu. En þá mælti Snorri goði Þorgrímsson hin fleygu orð: "Hverju reiddust goðin, þá er hér brann hraunið, er nú stöndum vér á?" Snorri virðist því ekki aðeins telja jarðelda af öðrum toga en reiði guðs eða guða, heldur einnig að jörð sú sem hann standi á hafi ekki sprottið fram fullsköpuð við sköpun heimsins. Þetta viðhorf Snorra telst mjög óvenjulegt á miðöldum og Sigurður Þórarinsson hefur kallað orð hans við þetta tækifæri "fyrstu jarðfræðiathugunina".
Snorri goði var líklega á undan samtíð sinni hvað þetta varðar, og það leið langur tími þar til fræðilegar skýringar á náttúruhamförum voru almennt á dagskrá. Kristnin sigraði á Íslandi og heimsmynd kaþólsku kirkjunnar skaut föstum rótum í þjóðlífinu.
Hjá Grikkjum til forna stóðu heimspeki og vísindi með miklum blóma. Heimspekingar og fræðimenn sneru baki við hinum fornu trúarlegu skýringum á tilurð og eðli heimsins. Þeir settu fram nýjar kenningar, þannig kom fram tilgáta um að efnisheimurinn væri samsettur úr atómum, ódeilum, en sú kenning var loks staðfest vísindalega nálægt síðustu aldamótum, en einnig kenning Aristótelesar um að heimurinn samanstæði af fjórum frumefnum, lofti, vatni, eldi og jörð, ef það dugði ekki til var alltaf hægt að bæta smá eter í safnið. Grísku spekingarnir voru ekki bundnir á klafa kirkjulegs rétttrúnaðar og máttu - að minnsta kosti oftast - velta hlutunum fyrir sér að vild og setja fram þær kenningar um náttúru heimsins sem þeir sjálfir kusu. Auk frumeinda- og frumefnakenninganna komu fram kenningar um að jörðin snerist um sólu, að hún væri hnöttur, 40.000 km í ummál sem síðar reyndist vera ótrúlega nákvæmt og snérist um möndul sinn á einum sólarhring. Þeir settu fram tilgátur um fjarlægðina til tunglsins og sólarinnar og áfram mætti telja, heimsmynd sem er í grundvallaratriðum sú sem er viðurkennd í dag. (Fyrsta vísindalega skýring á jarðskjálftum)
Þegar hin kristna kirkja var að koma undir sig fótunum á fyrstu öldunum eftir Krists burð, ýtti hún til hliðar vissum hluta af hinum forna menningararfi. Grísk heimspeki var til að mynda heiðin og álitinn háskalegur keppinautur. Því reyndu kirkjunnar menn að gera sem minnst úr henni. Kirkjufeðurnir svonefndu - guðfræðingar sem komu skipan á málefni og viðhorf kirkjunnar - héldu því fram að hin frjálsa þekkingarleit væri óvinur trúarinnar sem bæri að forðast. Til dæmis sagði Rómverjinn Tertúllíanus svo: (í þýð. Þorsteins Vilhjálmss.):
Vér þurfum engrar forvitni við úr því að vér höfum eignast Jesúm Krist, engra rannsókna úr því að vér höfum guðspjallið.
Heilagur Ágústínus, einn mesti áhrifavaldur kirkjunnar á miðöldum skrifaði:
Hvað snertir náttúruna er kristnum manni engin nauðsyn að vita meira en það að gæska Skaparans er orsök allra hluta.
Hin kaþólska kirkja leit þannig á, að þekking og þekkingarleit væru hreinasti óþarfi, jafnvel beinn skaðvaldur sem drægi hugi mannanna frá hjálpræðinu. Þetta viðhorf átti reyndar eftir að mildast eftir því sem leið á miðaldir, en engu að síður féllu hin fornu fræði í gleymsku og hefðu væntanlega glatast að stórum hluta ef Arabar hefðu ekki komið til skjalanna og varðveitt sum af merkustu ritum fornaldarinnar. Kirkjan varð einráð í andlegum efnum, því hún bauð upp á endanleg svör við öllum ráðgátum tilverunnar.
Kristnin festir rætur á hámiðöldum var kirkjan orðin föst í sessi, völd hennar óvéfengd og hún gat leyft sér að slaka svolítið á klónni gagnvart hinum fornu fræðum. Eitt og annað úr heiðinni fornmenningu tók að síast inn og sérstaklega var gríski heimspekingurinn Aristóteles í hávegum hafður. Til varð heimsmynd sem er eins konar samsuða úr kenningum kirkjunnar og forngrískra spekinga. Hún var meðal annars byggð á frumeindakenningu Aristótelesar og jarðmiðjukenning Ptólemeusar, en hún gerir ráð fyrir því að jörðin sé kúla og um hana snúist himinhnettirnir og sólin.
Á fjórtándu og fimmtándu öldinni, urðu gagngerar breytingar, þegar nýir eða gamlir - straumar fóru að kalla á endurskoðun viðtekinna sanninda. Borgamyndun, verslun og viðskipti - þar á meðal við Araba sem þekktu forngrískan meningararf - leiddu til nýrra uppgötvana. Endurreisnarhreyfingin, með allri sinni aðdáun á frjálsum anda fornaldarinnar, var í burðarliðnum. Menn kynnust grískum fornritum sem legið höfðu í gleymsku í þúsund ár. Þar á meðal voru rit ýmissa heimspekinga sem boðuðu aðra heimsmynd en Aristóteles, svo sem Herakleides og Aristarkos, með jarðarkúlu sem snýst um sólu. í kjölfarið fjölgaði háskólum og gagnrýnin hugsun að hætti forngrikkja komst í tísku meðal menntamanna. - Í bókinni finnst þekkingin og í þekkingunni finnst frelsið - enda höfðu Rómverjar notað sama orðið um bók og frelsi: Liber. Efasemdir um óskeikulleik kirkjunnar breiddust út. Ný mennta- og heimspekistefna kom fram á Ítalíu, húmanisminn eða mannhyggjan, þar er maðurinn gerður að mælikvarða allra hluta, í stað guðs - og fyrirmyndin var sótt í heiðin forn fræði. Vísindarannsóknir tóku fjörkipp og þess var ekki langt að bíða að fram kæmu kenningar um eðli heimsins, sem voru alvarleg ógnun við alræðisvald kirkjunnar og þá heilögu heimsmynd sem hún boðaði og byggir á orði guðs í Biblíunni, sköpunarsögunni. Mesta ögrunin við ríkjandi heimsmynd miðalda var endurvakning sólmiðjukenningarinnar, með Kópernikus í broddi fylkingar. Viðbrögð kirkjunnar voru harkaleg og var reynt með öllum ráðum að kveða sólmiðjukenninguna niður eins og hverja aðra trúvillu og voru rit Kópernikusar bannfærð og brennd. Það var fyrst árið 1835 sem banninu var aflétt.
Á sautjándu öld hófst allsherjar hreingerning í sannindahirslum miðalda. Samfara því varð mikil gróska í heimspeki og rökfræði. Rationalismi - skynsemishyggjan, - fór sem eldur í sinu meðal menntaðra manna. Hvert ritið á fætur öðru boðaði fráhvarf frá gamalli hjátrú til nýrrar trúar, - trúar á mátt skynsemi og rökhyggju. Þetta hugarfar ól af sér stórhuga vísindamenn sem litu gagnrýnum augum á veruleikann, Ísak Newton greiddi heimsmynd miðaldakirkjunnar náðarhöggið með þyngdarlögmáli sínu. Með lögmálunum þremur um aflfræðina, sem skýrðu hreyfingu hluta, lagði hann grunninn að nútíma eðlisfræði. Sautjánda öldin er oft nefnd öld vísindabyltingarinnar. Skilgetið afkvæmi hennar var síðan upplýsingarstefna átjándu aldar. Sú stefna var grundvölluð á skynsemishyggju og trúnni á að þekking og menntun geri menn frjálsa. Hver rithöfundurinn á fætur öðrum tætti niður hinar gömlu kirkjulegu kreddur og boðaði nýja tíma vísinda og skynsemi, sem myndu frelsa mannkynið úr aldagömlum fjötrumÁ miðri upplýsingaöldinni, árið 1755, varð atburður sem leiddi af sér tímamót í umræðunni um orsakir náttúruhamfara. Það ár reið gífurlegur jarðskjálfti yfir Lissabon í Portúgal. Þetta var sennilega einn stærsti jarðskjálfti sem sögur fara af, enda hrundi borgin til grunna og neðri hlutar hennar skoluðust burtu í risaflóðbylgjum - tsunami - sem fylgdu á eftir skjálftanum. Evrópubúar voru slegnir óhug og reyfarakenndar sögur voru sagðar af skjálftanum. Margar þeirra fjölluðu um fólk sem jörðin hefði gleypt með húð og hári, til dæmis átti sprunga sem skyndilega opnaðist að hafa svelgt hóp fólks sem flúði niður að höfninni - og skollið strax aftur. Mörgum þótti þessar sögur minna um margt á sextánda kafla fjórðu Mósebókar. Þar er sagt frá örlögum Kóra, Datans og Abíríams, sem gerðu uppreisn gegn Móse:
Og jörðin opnaði munn sinn og svalg þá og fjölskyldur þeirra, svo og alla menn Kóra og allan fjárhlut þeirra. Og þeir fóru lifandi niður til Heljar og allt sem þeir áttu, og jörðin hlaut saman yfir þeim, og þeir fórust mitt úr söfnuðinum. En allur Ísrael sem umhverfis þá var, flýði við óp þeirra; því þeir hugsuðu: ella mun jörðin svelgja oss.
Ekki bætti heldur úr skák að skjálftinn reið yfir að morgni allra heilagra messu, þegar flestir voru í kirkju. Kirkjunnar menn ráku áróður fyrir því að skjálftinn væri augljós refsing guðs vegna syndsamlegs lífernis manna í Lissabon. Upplýsingarmenn andæfðu. Þeir fullyrtu að jarðskjálfti væri náttúrufyrirbæri sem ætti sér rökréttar skýringar. Slíkar fullyrðingar litu kirkjunnar menn á sem hreint guðlast. Þeir sögðu að tilraunir til að útskýra hamfarir sem náttúrulegt fyrirbæri, væru aðeins vitnisburður um guðsafneitun og beinlínis syndsamlegt athæfi. Samkvæmt þeirra viðhorfi var einnig syndsamlegt að gera varúðarráðstafanir gagnvart hamförum náttúrunnar, því menn ættu að sætta sig við refsingu guðs og reyna ekki að forðast hana. Heimspekingarnir Immanúel Kant og Jean Jacques Rousseu voru framarlega í flokki þeirra sem leituðu röklegra skýringa á skjálftanum. Þeir settu meðal annars fram þá hugmynd að menn ættu að forðast að byggja á jarðskjálftasvæðum. Þá kom John Michell, einn af frumkvöðlum nútíma jarðfræðirannsókna fram með athyglisverða tilgátu. Hann safnaði saman upplýsingum um það hvernig áhrif skjálftans dvínuðu í allar áttir frá skjálftamiðjunni í Lissabon. Því næst setti hann fram þá byltingarkenndu hugmynd að eldfjöll væru í raun og veru einskonar öryggisventlar fyrir gufur í iðrum jarðar. Þar sem gufan kæmist ekki út yrði einhvers konar sprenging og þaðan bærust bylgjur í allar áttir. Aldrei áður hafði jarðskjálfti verið útskýrður sem bylgjuhreyfing í jarðskorpunni. Þetta var tímamótakenning, því hér voru færðar fram vísindalegar skýringar á náttúruhamförum, án þess að guðlegir kraftar kæmu nokkuð við sögu.
Síðustu tvær aldirnar hefur rökhyggju og vísindum vaxið ásmegin. Vísindalegar skýringar hafa nú tekið við af dulspeki kirkjunnar. Nútímamaðurinn spyr jarðfræðinginn frekar en prestinn, hvort og hvenær vænta megi jarðskjálfta. Þegar hamfarir dynja yfir, tala fáir um verðskuldaða refsingu guðs - hlutverk presta einskorðast þá við sálusorgun og áfallahjálp. Þeir eru þó til, - nú á tímum vísindasigra og skynsemishyggju, - sem kjósa fremur að trúa gömlum helgisögnum, en rökleiðslum nútíma fræðimanna. Fer þeim ef til vill fjölgandi á nýjan leik? Þrátt fyrir að vísindamenn geti reiknað út, að jafnvel þótt allir jökulskildir heimsins bráðnuðu, þá yrði ekki nægilegt vatnsmagn á jörðinni til að koma Ararat fjalli í kaf trúa margir enn bókstaflega á frásögn Biblíunnar af Nóaflóðinu. Og leitin að týndu örkinni stendur enn!