Á Norðausturlandi, nánar tiltekið frá Axarfirði í norðri og suður til Vatnajökuls, liggur breitt svæði þakið ungum gosmyndunum. Þar skiptast á einstök fjöll og fjallahryggir en á milli þeirra ungleg hraun, oft sundurtætt af misgengjum og opnum gjám. Víða stíga gufur til himins og gefa til kynna að grunnt sé á mikinn hita. Stærsta hraunflæmi landsins er á þessu svæði, Ódáðahraun. Ódáðahraun nefnist einu nafni fjöldi hrauna, sem sum eru runnin frá hraundyngjum en önnur frá gossprungum á nútíma, þ.e.a.s. síðustu 10.000 árum. Hraun þessi, sem eru ærið misgömul, eru tæpir 4.000 ferkílómetrar að stærð.
Víða upp úr óræðum víðáttum Ódáðahrauns rísa nokkrar hæðir og fjöll með mismunandi lit og lögun. Einna nafntoguðust þeirra fjalla, sem skaga upp úr hraunflákanum, er fjallaklasi einn mikill sem nefnist Dyngjufjöll og er hann mjög eldbrunninn. Dyngjufjöll eru megineldstöð og eldgos hafa verið tíð í þeim allt frá ísaldarlokum til okkar daga. Það er svo komið að í dag mynda fjöllin umgerð um eina kunnustu öskju í heimi, Öskju í Ódáðahrauni. Lítið er vitað um gos í Öskju fyrr en eftir 1875 en þá varð stórgos í henni, sem hafði mikil áhrif á nærliggjandi sveitir, einkum á Austurlandi, og varð til þess að fjöldi fólks fluttist búferlum. Síðan þá hefur gosið nokkrum sinnum í Öskju, sem hafa flest verið hæglætisgos og haft lítil áhrif á samfélagið.
Hér í þessu verkefni tökum við Öskju fyrir, við segjum frá myndun hennar og ýmsu sem snýr að jarðfræðilegri hlið hennar, gossögu og að lokum þeim áhrifum sem hún hefur haft á samfélagið.
UM ÖSKJUR
Öskjur eru einstæðar náttúrumyndanir og þær er víða að finna á eldstöðvakerfum megineldstöðva um allan heim. Þær eru um 15 - 20 talsins á virku gosbeltunum hér á landi. Askja er það sem áður var kallað ketilsig og heitir eftir Öskju í Ódáðahrauni, en alþjóðlega nafnið mun vera caldera. Öskjur eru hringlaga sigdældir á megineldstöðvum og nær undantekningalaust eru kvikuþrær undir þeim.
Það er meira en hálf önnur öld síðan jarðfræðingar komu auga á hina risastóru, hringlaga sigkatla sem við köllum í dag öskjur. Sú skoðun var ríkjandi framan af meðal jarðfræðinga að öskjur mynduðust við sprengigos. Það var Þjóðverji nokkur sem var frumkvöðull þessarar kenningar. Hann hélt því fram að sigkatlarnir væru sprengigígar. Ekki voru allir jarðfræðingar sammála þessum kenningum Þjóðverjans um sprengigígana. En samt sem áður var það ekki fyrr en um síðustu aldamót að jarðfræðingar áttuðu sig loks á því að öskjur voru ekki sprengigígar heldur sigkatlar myndaðir við það að kvikuþró megineldstöðvanna tæmdist að hluta til við sprengigos eða kvikuhlaup. Og að þak kvikuþróarinnar hryndi svo undan eigin þunga niður í holrýmið sem myndaðist í þrónni við jarðhræringarnar.
Eftir myndun öskju verður eldvirkni oft mikil og þá jafnan á börmum öskjunnar, einkum blandgos, og þá getur það komið fyrir að öskjurnar fyllist af gosefnum. Slíkar öskjur eru lítt áberandi í landslagi, en finnast við jarðfræðirannsóknir, má til dæmis nefna Kröflu við Mývatn sem er fyllt askja. Það kemur fyrir að öskjur myndast inni í öðrum öskjum og þannig eru oft nokkrar öskjur á megineldstöðinni, hlið við hlið og hver inni í annarri og virkum öskjum fylgja jafnan háhitasvæði.
Lengi vel var Askja í Dyngjufjöllum eina askjan sem menn vissu um, en þegar gervihnattamyndirnar komu til sögunnar komu fleiri öskjur í ljós og þær eru eins og fyrr segir 15 - 20 talsins á virku gosbeltunum hérlendis. Askja í Dyngjufjöllum er ein mest rannsakaða askjan. En hún er einna skýrust í landslagi sínu enda tiltölulega ung miðað við tímatal jarðfræðinnar.
ASKJA Í ÓDÁÐAHRAUNI
Megineldstöðin Dyngjufjöll, eða Trölladyngja, eins og hún var áður
nefnd, er einna nafntoguðust þeirra fjalla, sem skaga upp úr
Ódáðahrauni, í um 10 km fjarlægð frá nyrsta hluta Vatnajökuls,
Dyngjujökli. Dyngjufjöll rísa hæst í um 1.510 m hæð yfir sjávarmáli en
annars rísa þau í um 600 - 700 m hæð yfir hraunflatneskjuna í kring.
Að vestanverðu klofna Dyngjufjöll og heita þar Ytri-Dyngjufjöll og á
milli er Dyngjufjalladalur. Víða í fjöllunum má finna útkulnuð
leirhverasvæði sem benda til mikils jarðhita.
Dyngjufjöll eru svokölluð stabbafjöll. Þau eru að mestu hlaðin úr ýmsum gerðum af móbergs og basalthraunum, en innskot af öðrum bergtegundum má einnig finnna þar, þá einkum líparít. Eldgos hafa verið tíð í Dyngjuföllum og í næsta nágrenni þeirra, allt frá ísaldarlokum til okkar daga, og þaðan eru runnin mikil hraun. Í sambandi við þessi umbrot hafa brotnað niður stórar spildur í Dyngjufjöllum og í dag mynda fjöllin umgerð eða eins konar hring um mikla lægð eða sigdæld sem nefnist Askja.
Askja er öll mikil náttúrusmíð, hún er um 50 ferkílómetrar að stærð. Í raun má segja að hún sé samsett úr þremur misgömlum sigkötlum. Askja er nærri því hringlaga að því frátöldu að nokkuð teygist úr suðausturhlið hringsins, sem gefur öskjunni nokkurs konar perulögun. Veit þá mjórri endi perunnar til suðausturs. Botn Öskju er allur þakinn úfnum hraunum eða vikri, enda má telja fjölmargar gossprungur á loftmynd innan í og utan í megineldstöðinni. Í suðausturhluta öskjunnar er jarðfall eða ketilsig sem er um 2 - 2,5 rúmkílómetrar að stærð. Erfitt er að segja nákvæmlega til um stærðina því enginn veit hve mikið skarst af Dyngjufjöllum við sigið. Það myndaðist í stórgosinu árið 1875 og í því er Öskjuvatn, sem er dýpsta stöðuvatn landsins, um 224 m þar sem það er dýpst.
Askja er ekki tiltakanlega djúp miðað við vídd sína og stærð Dyngjufjalla. Eins og áður sagði mynda Dyngjufjöll eins konar hring umhverfis Öskju. Þau eru hæst að sunnanverðu og breiðust að austan og suðaustan. Þau eru víðast hvar í um 100-200 m hæð yfir lægðarbotninum, þótt einstakir hnjúkar og fjallseggjar rísi í um 300-400 m hæð. Þar er hæstur Þorvaldstindur 1.510 m sunnan við Öskju. Fyrst verið er að tala um hæðir má geta þess að Öskjuvatn er í 1.053 m hæð yfir sjávarmáli en hinn hrauni þakti botn Öskju í 1.100-1.200 m hæð yfir sjávarmáli. Í gegnum fjallahringinn umhverfis Öskju eru nokkur skörð.Til norðurs er Öskjuvegur, til norðvesturs er Jónsskarð, til suðvesturs er Trölladyngjuskarð, til suðurs eru Suðurskörð og til austurs er Öskjuop.Öll þessi skörð eru hærri en dalbotninn nema Öskjuop.Um þessi skörð hafa hraun runnið áður en Askja seig, en síðar hafa þau runnið út um Öskjuop, sem er sennilega sigdalur er hefur sigið niður á sama tíma og Askja.
MYNDUN
Um myndun Öskju og gossögu hennar er ekki mikið vitað, ef undanskilin eru síðustu 100-200 árin.Vitað er að Askja er mjög ung myndun á mælikvarða jarðfræðinnar, sennilega frá því skömmu eftir ísöld. Einnig er vitað að hún varð til við það að kvikuþróin undir Dyngjufjöllum tæmdist að hluta eða öllu leyti og þak þróarinnar hrundi niður undan eigin þunga.
Úr lofti svipar Dyngjufjöllum mjög til Hengils, þótt smærri sé. Talið er að þau hafi hlaðist upp í eldgosum undir jökli síðustu ísaldar eins og svo mörg móbergsfjöll hér á landi. Enda er bólstraberg víða að finna í fjöllunum, en það verður til þegar vatn kemst í snetingu við kviku. Eftir að jökul síðustu ísaldar leysti af Dyngjufjöllum hófust þar hraungos. Eldstöðvar þær, sem þessi hraun eru runnin frá, eru ókunnar enda munu þær flestar löngu huldar yngri hraunum. Sem dæmi um þau hraun sem runnu áður en Askja varð til mætti nefna Dyngjufjallahraun. Þau þekja meðal annars norðurhluta fjallanna og hafa einnig runnið út um skörðin, sem áður eru nefnd, enda var líklega hraunslétta þar sem Askja er nú, jafnhá hraununum á norðanverðum Dyngjufjöllum eða hærri. Ægilega mikið efnismagn hefur ollið þarna upp og hlaðist á takmarkað svæði og berggrunnurinn undir þessu fjallabákni hefur vafalaust verið sundurtættur af eldrásum, sprungum og glufum. Þá þarf engan að undra þó að eitthvað yrði að láta undan. Svo var það að loknum þessum umbrotum, seint á ísöld eða í lok hennar, að miðja fjallanna sökk niður um nokkur hundruð metra, svo að þar sem áður var hábunga þeirra, myndaðist geysimikil sigketill. Jaðar hinna upphaflegu fjalla stóð eftir og myndaði fjallahring umhverfis sigketilinn.
Sú Askja, er upphaflega varð til, hefur vafalaust verið harla ólík þeirri Öskju sem við þekkjum. Hún hefur verið talsvert dýpri og að mestu umkringd þverskornum bergveggjum. Ekki er víst hvort þá var nokkurt vatn þar. Líklega hefur Öskjuop orðið til samhliða Öskju og þá verið svo djúpt að vatn hefur átt þar greiða framrás.
Samtímis og þó líklega eftir að Öskjuspildan seig hafa enn orðið mikil eldsumbrot í Dyngjufjöllum og þá einkum í Öskju sjálfri. Eldstöðvarnar hafa flestar legið á brotalínunum, sem afmarka gosmóbergsrana Dyngjufjalla frá hrauni þöktum botni Öskju. Þar hafa ollið upp hraun á mörgum stöðum, breitt sig yfir botn Öskju og runnið út um Öskjuop. Þannig hefur hlaðist upp lag á lag ofan og Askja grynnkað að sama skapi. Öskjubotninn er úr bergsteypu sem er að minnsta kosti 200 m á þykkt. Annaðhvort voru þessi hraunlög fyrir á fjöllunum áður en ketilsigið varð eða þau hafa hlaðist upp síðar.
Af þeim eldstöðvum, sem voru virkar á þessu skeiði fram til 1875, eru fáar kunnar. Við Trölladyngjuskarð er gígaröð og þaðan er komið það hraun sem nú þekur botn Öskju. Hraun þetta og svo önnur yngri, er gætu verið komin frá litlum eldvörpum í Öskjuopi til dæmis Vikraborgum, hafa runnið út um Öskjuop og yfir eldri hraunfláka austan Dyngjufjalla.
ÖSKJUVATN
Askja hefur stöðugt verið að breytast í tímans rás. Af og til hefur gosið
þar og í kjölfar þess hafa oft runnið hraun sem hafa breytt landslaginu. Á
árunum 1874-1876 urðu ein mestu umbrot í Öskju á sögulegum tíma. Í
þeirri hrinu var hið annálaða Öskjugos.
Aðfaranótt hins 29. mars 1875 varð gífurlega mikið þeytigos í Öskju sem þeytti upp gífurlegu magni, líklega um 2 rúmkílómetrum, af líparítvikri og ösku á nokkrum klukkustundum. Í kjölfar þessa goss myndaðist nýr sigketill í suðausturhorni Öskju sem var 2-2,5 rúmkílómetrar. Þessi sigketill er sá eini, sem menn hafa séð myndast, og af frásögnum ferðalanga, sem komu í Öskju, frá gosinu og fram yfir aldamót má ráða að ketillinn hefur verið að síga í langan tíma og að líkindum fram yfir aldamót. Vatn tók síðan að safnast í lægðina og vatnsyfirborðið var stöðugt að hækka fram yfir aldamót en á árunum 1907-1910 er talið að stöðugleiki hafi verið kominn á. Vatnið er nú 224 m á dýpt og er það dýpsta stöðuvatn landsins. Vatnið er kalt nema helst á yfirborðinu þar sem jarðhita gætir við suðurbakkann.
Gígarnir, sem spúðu öllum þessum vikri, eru ekki lengur sjáanlegir en dreifing vikursins umhverfis Öskjuvatn gefur nokkra vísbendingu um staðsetningu þeirra. Sennilega hefur verið um röð gíga að ræða, sem lágu þvert yfir núverandi Öskjuvatn, með stefnu frá norðausturhorni vatnsins til suðvesturhornsins. Virkasti hlutinn mun sennilega hafa verið heldur nær norðausturhorninu. Askja og Öskjuvatn eru ekki fyrstu sigkatlarnir sem hafa myndast í Dyngjufjöllum og verða tæplega þeir síðustu. Áður en Askja varð til hafði mun minni sigketill, á stærð við Öskjuvatn, myndast norðan við Öskjuopið. Þessi fyrsti sigketill hefur síðan fyllst af hraunum. Norðurbrún Öskju sker hraunstaflann í þessum eldri sigkatli.
ELDSTÖÐVAR Í ÖSKJU
Margar og miklar eldstöðvar eru í Öskju og þá aðallega gjall- og klepragígaraðir. Má nefna Vikraborgir, sem eru við Öskjuop og gígaröðina við Trölladyngjuskarð en frá henni eru runnin þau hraun sem nú þekja botn Öskju. Mest af öllum eldstöðvunum er sprengigígurinn Víti. Hann er um 100 m breiður og um 60 m á dýpt. Hann er rétt norðan við Öskjuvatn og er einn tilkomumesti gígur á Íslandi. Hann varð til í lok gossins 1875, sennilega vegna gufusprenginga í jarðvatni, sem leitaði inn að aðalgosstöðvunum. Enginn vikur kom upp um Víti, en lengi vel var talið að Víti hefði spúið allri gjóskunni, sem kom 1875. Gígurinn var lengi mjög virkur suðupottur sem hlóð um sig gíghóli úr leirslettum. Nú er hins vegar heitt vatn í Víti og það þykir enginn maður með mönnum ef hann baðar sig ekki þar. Til þess að baða sig í Víti þarf viðkomandi að þola megna brennisteinsstækju sem leggur upp af vatninu.
Auk eldstöðvanna er fjöldi leirhvera í Öskju og liggur hveralína með norður - suðurstefnu undir rótum Austurfjalla. Þekktastur þeirra er hverinn Hrekkur sem myndaðist fyrir gosið í Öskju árið 1961. Fyrir gosið þeyttist upp úr hvernum gufustrókur, sem reif með sér grjót úr gígnum og þeytti því 100 m í loft upp, auk leirs sem hann spúði úr sér. Sökum þess að veruleg breyting á hveravirkni og skjálftaaukning varð á undan gosinu 1961 er vænlegt að fylgjast með slíku með tilliti til komandi gosa.
JARÐFRÆÐILEG LEGA ÖSKJU
Askja liggur á hinu svokallaða norðausturrekbelti, en það nær frá Kverkfjöllum til Öxarfjarðar. Í norðausturrekbeltinu eru fimm sprungubelti sem liggja skáhallt samsíða hvert öðru. Á einu þeirra eru Dyngjufjöll og Askja. Lengd sprungubeltisins, sem Askja er á, nemur tugum kílómetra, allt að hundrað kílómetrum, en breiddin er um 20 km og er það víða sundurtætt af misgengjum sem eru með ríkjandi stefnu frá norðri til suðurs. Um miðbik beltisins hafa Dyngjufjöll hlaðist upp, enda er kvikuþró þar undir.
Öll þekkt gos í Öskju og á sprungum út frá henni hafa orðið í annarri af tveimur sprunguþyrpingum, sem skera megineldstöðina. Þyrpingin sker öskjuna frá austanverðum Dyngjujökli til norðausturs alla leið norður undir Sléttu. Hin stefnir meira norðaustur og er í beinu framhald af Bárðarbungukerfinu (Dyngjuhálsi). Sprungur hennar ná út úr austari öskjunni til Herðubreiðar.
Greinilegur bergfræðilegur munur er á nútímahraunum í sprungukerfunum tveimur. Títaninnihald meginkerfisins er 2,62 prósent, en járninnihald 15,27 prósent. Gosefni úr úr austari reininni innihalda 1,63 prósent títan og 12,03 prósent járn og svipar að því leyti til Bárðarbungukerfisins og gosefna Dyngjuháls.
Má vel vera að Bárðarbungukerfið (Dyngjuhálssprungurnar) nái einfaldlega inn í megineldstöðina í Dyngjufjöllum, líkt og gerist sunnan við Veiðivötn, en þar ná Veiðvatnasprungurnar inn í Torfajökulskerfið.
GOSEFNI OG TENGSLIN VIÐ SVEINAGJÁ
Í Ódáðahrauni er nánast allt berg af þeirri gerð sem bergfræðingar kalla basalt, en nokkuð af hraunum og lausum gosefnum (móbergi) í Dyngjufjöllum eru af annarri gerð. Í þeytigosinu 1875 kom mikið upp af súrri gjósku, samsettri úr ljósgrýti (dasíti) og basalti. Í hraungosunum hafa bæði komið blandgos með úfnum apalhraunum og flæðigos með helluhraunum.
Í kjölfar Kröfluelda nú síðustu árin og út frá árunum 1724-1729 hefur verið hægt að skýra Öskjugosið 1875. Áður gátu menn ekki skýrt misræmið milli rúmmáls gjóskunnar, sem kom upp í gosinu, og rúmmáls sigketilsins sem myndaðist. Menn vissu heldur ekki hvort samband var á milli Sveinagjárgosanna og Öskjugossins. En í dag vitum við að gosin í Sveinagjá árið 1875 og jafnvel gos sunnan við Dyngjufjöll, snemma sama árs mynda goshrinu sem svipar til Kröfluelda.
Samkvæmt mælingum er talið að rúmmál sigketilsins í Öskju sé 2-2,5 rúmkílómetrar en rúmmál gosefnanna sem komu upp í gosinu 1875 tæpir 0,5 rúmkílómetrar. Í kjölfar Kröflugosanna komust menn að því að kvika getur farið langan veg neðanjarðar frá kvikuhólfi. Rúmmál gosefnanna sem komu upp í Sveinagjá samsvarar því rúmmáli sem vantar upp á í Öskjugosinu.
SAGA ÖSKJUGOSA
Eldgos hafa verið tíð í Dyngjufjöllum og næsta nágrenni allt frá ísaldarlokum og fram til okkar tíma, en fátt er vitað um þessi eldgos fram til ársins 1874. Öruggt má þó telja að þar hafi orðið flæðigos öðru hverju, bæði innan Öskju og utan. Líklegt má telja að einhver þeirra gosa, sem fornar sögur segja til um og eru kenndar við Trölladyngju, hafi verið gos í Öskju. Það eru líka nokkrir gígar og mikil hraun sem sanna það að Askja hafi verið mjög virkt eldfjall frá landnámi til dagsins í dag. Það er svo ekki fyrr en árið 1874 að menn fóru að kanna þetta svæði, þegar mikil eldsumbrot byrjuðu á Öskjusvæðinu. Fyrir þann tíma var þetta svæði nær ókannað, því menn voru líklega hræddir við það fyrr á öldum vegna gufustróka sem stigu ósjaldan upp, en það benti til útilegumannabyggðar.
Árið 1874-1875 urðu miklar náttúruhamfarir. Þær hófust í febrúar 1874 þegar fór að bera óvenju mikið á gufustrókum upp úr Dyngjufjöllum sem bendir til þess að jarðhiti hafi þá verið að færast þar í aukana. En ekkert gerðist fyrr en í desember sama ár. Þá fór að verða vart við jarðhræringar í byggðarlögum næst Dyngjufjöllum. Um jólin voru kippirnir orðnir svo tíðir að ekki var hægt að koma tölu á þá. Jarðhræringarnar náðu hámarki 2. janúar og þann 3. sást úr Mývatnssveit að eldur gaus upp í suðri en reykjarmakkar hafði orðið vart þar áður. Það var ekki fyrr en 16. febrúar sem Mývetningar fóru að skoða hvað væri að gerast í Öskju. En reyndar er Askja ekki í alfaraleið svo það þurfti að ganga alllanga leið eða um 60 kílómetra til að komast að og sjá. Þá voru nokkrir leirhverir sem þeyttu grjóti og leir langt upp í loftið. En ekki er hægt að sjá af frásögn sjónarvotta að hraunrennsli hafi verið byrjað á þeim tíma.
Það var svo að kvöldi páskadags þann 28. mars 1875 að kolsvartur gosmökkur sást
af Jökuldal stíga upp frá Dyngjufjöllum. Þá var hafið eitt hið mesta öskugos sem sögur
fara af síðan land byggðist. Næstu daga féll aska yfir meiri hluta Austfjarða og varð
öskulagið víða mjög þykkt. Miðhluti Austurlands varð sem gulgrá eyðimörk yfir að líta.
Askan dreifðist yfir 650.000 ferkílómetra allt yfir til Noregs og Svíþjóðar. Í Stokkhólmi
féll fíngerð aska í 1.800 km fjarlægð frá Öskju. Af því sést hvað gosið hefur verið
kraftmikið, enda var lengi talið, eins og áður hefur komið fram, og einnig kemur fram í
eldri heimildum að 2 - 2,5 kílómetrar af líparítvikri og ösku hafi ruðst upp um einn 100
m breiðan gíg, gíginn Víti, á 8 klukkustundumi.
Eftir nærri hálfrar aldar hlé hófust eldsumbrot að nýju í Dyngjufjöllum. Það var í mars árið 1921. Smáeldvörp mynduðust á stuttri gossprungu innan á austurvegg Öskju, um 1 km austur af Víti, og rann hraun þaðan niður að og ofan í Öskjuvatn. Þetta hraun er nú kallað Bátshraun en ekki rann meira hraun það árið.
Aftur urðu eldsumbrot í Öskju í nóvember næsta ár eða árið 1922. Ekki er mikið vitað um það gos, en Mývetningar fundu þar nýtt hraun 2,2 ferkílómetra að flatarmáli og náði það ofan í Öskjuvatn vestanvert. Heitir það nú Mývetningahraun.
Í desember og febrúar 1922-1923 verður vart við jarðelda. Mynduðust 2 smáhraun, þau heita Kvíslahraun og Suðurbotnahraun.
Sunnan í Dyngjufjöllum er gossprunga, um 7 km löng. Þessi sprunga gengur síðan þvert í gegnum háegg Þorvaldstinds, um Hornfirðingahólma, Víti og líklega norður til Öskjuops. Frá sprungunni hefur flætt hraun sem er 16 ferkílómetrar að stærð. Þetta hraun hefur verið kallað Þorvaldshraun. Ekki er vitað nákvæmlega hvenær þetta hraun hefur runnið, líklega á milli áranna 1922-1930.
Sumarið 1926 mun hafa gosið ofan í Öskjuvatni rétt norðan við Þorvaldstind og varð þá til gjalleyja sú sem nefnd hefur verið Hornfirðingahólmi eða bara Eyja. Síðan kom rúmlega 30 ára hlé á eldgosum í Dyngjufjöllum.
Þann 6. október byrjuðu jarðhræringar að nýju. Það var þó ljóst nokkrum vikum fyrir gosið að hverju fór. 12.okt. sást fyrst að hverir voru farnir að aukast og mikil gufa steig upp. Einnig hafði tjörn, sem var suðaustan Vítis tæmst, líklega af völdum sprungumyndunar. Þann 19.okt. komu á svæðið þeir Guðmundur E. Sigvaldason og Tómas Tryggvason til að skoða hverabreytingar. Syðstu hverirnir voru kólnaðir en hinir nyrstu voru óbreyttir. Í miðri hveralínunni hafði myndast stór hver sem kraumaði mjög, þar slettist leir um 2 m upp í loftið. Grjót hafði kastast um 200-300 m veg. Á meðan þeir félagar athuguðu grjótdreifina frá fyrsta gufugosinu geystist skyndilega upp mikill gufustrókur og reif með sér leir og grjót úr hvernum og kastaði því 100 m upp í loft. Áttu þeir fótum fjör að launa. Hver þessi hefur verið nefndur Hrekkur. Fimmtudaginn 26. okt. sást mikill gosmökkur og glóandi hraunelfur en þar byrjaði gos í 750 m langri sprungu í Öskju, rétt innan Öskjuops. Þar rann mikið hraun og lengdist hraunið um 10-12 m á mínútu fyrsta gosdaginn. Svo virðist sem byrjað hafi að draga úr hraunrennslinu strax næsta dag, þann 27. okt. Þá var hraunrennslið orðið 1,5 m á mínútu. Segja má að frá fyrsta gosdegi til 5. nóvember hafi dregið úr krafti gossins, en þó ekki jafnt og þétt. Upp komu um 0,1 rúmkílómetri af gjósku. Það er mun minna en stóra gosið 1875.
AFLEIÐINGAR GOSSINS 1875
Fyrir 1875 má segja að Askja hafi ekki haft nein áhrif á mannlíf á Íslandi, þar sem heimildir um gos fyrir þann tíma eru ekki til. En árið 1875 kemur Askja inn í Íslandsöguna og það "með stæl". Gos það er hófst í byrjun þess árs átti eftir að hafa áhrif ekki bara fyrir Austurland heldur um landið allt og áttu áhrif þess jafnvel eftir að ná út fyrir landssteinana. Þetta mikla öskugos hafði í för með sér mikla upplausn á Austurlandi því miklir fólksflutningar urðu, þar sem 18 bæir lögðust í eyði (sjá kort 1 með útbreiðslu ösku og bæjum sem fóru í eyði). Land, sem fyrir var þétt setið, mátti varla við þessum hamförum og miklum búferlaflutningum sem þeim fylgdu.
Sveitirnar fóru misilla út úr gosinu. Verst fóru Efri-Jökuldalur og Suðurheiði, en þar
voru heiðarbýli sem höfðu byggst upp vegna hlýnandi veðurfars nokkru fyrir gosið. Auk
hlýnandi veðurfars var landið orðið það þéttsetið að fólk sá sér þann kost vænstan að
flytja hærra upp þar sem ekki var búið áður vegna þess hve landið var harðbýlt. Á
Efri-Dal (Jökuldal) og Suðurheiði hafði fallið um það bil 20 cm þykkt lag af ösku.
Einnig höfðu fallið allt að hnefa stórir vikurmolar sem jafnvel voru glóðheitir þegar þeir
komu niður. Í þeim sveitum sem öskufallið varð sem mest var lítið æti handa öllum þeim
búfénaði sem þar var. Það ráð var þá tekið að reka fé og hross í öskuminni sveitir eða
hafa búfénað í húsum á gjöf. Ekki lögðust allir bæirnir í eyði fyrir fullt og allt, ekki liðu
mörg ár þangað til farið var að búa aftur á flestum þeirra. Á mörgum bæjanna varð líka
eitthvað eftir af fólki sem hóf ýmis undirbúnings- og hreinsunarstörf til þess að búskapur
gæti hafist sem fyrst aftur. Helstu störf þeirra sem eftir urðu var að hreinsa tún og einnig að reyna að heyja eitthvað. Heyskapur í
öskusveitunum gekk líka illa þar sem sprettan var ekki góð auk þess sem bitið í ljánum slitnaði fljótt. Hreinsunin fór þannig fram að öskunni
var safnað saman í hauga en það var seinlegt auk þess sem vindur feykti henni iðulega aftur yfir túnin. Þá var einnig reynt að hreinsa túnin
með því að veita vatni á þau.
Flutningarnir urðu helst til Vopnafjarðar og í aðrar nálægar sveitir sem sluppu að mestu við öskuna. Þær sveitir á Austurlandi sem sloppið höfðu við öskuna voru flestar yfirfullar fyrir og því urðu mikil landþrengsli. Þó mikil landþrengsli væru fyrir í öskulausu sveitunum tóku flestir vel á móti þeim sem höfðu orðið illa úti í öskugosinu. En gosið átti síðan eftir að hafa mikil áhrif á fólk í þeim sveitum sem tóku á móti hinum sem komu úr öskusveitunum. Þegar allur þessi búfénaður var kominn saman reyndist erfitt að ala hann allan og þurfti að slátra miklu af honum. Þá var líka heyfengur haustið 1875 mikið minni en í meðalári, auk þess sem mikið af heyinu var spillt vegna öskuryks. Þannig var búfénaði stórfækkað á Austurlandi til þess að eitthvert æti yrði fyrir allan búfénaðinn yfir veturinn. Auk þess hófust um þetta leyti miklir flutningar á lifandi fé til Bretlands. Hjálpaði það mörgum bágstöddum bóndanum að geta selt eitthvað af því fé sem hann gat ekki séð fyrir.
Þar sem Íslendingar voru þegnar Danakonungs hófst mikil fjársöfnun í Danmörku og söfnuðust þar 27 þúsund krónur. En söfnunin fór ekki aðeins fram í Danmörku, heldur einnig í Noregi (11 þús. kr.) og á Englandi en þar söfnuðust 40 þúsund. krónur. Safnfé þessu var ýmist varið til kaupa á korni fyrir fólkið í byggðunum, sem verst urðu úti, en sumt var líka bein fjárframlög. Skipin sem komu hingað með kornið fóru yfirleitt full af sauðfé til baka, en sala á því á fæti til Bretlands hófst á þessum tíma.
Gosið átti drjúgan þátt í því að stuðla að Vesturheimsferðum sem höfðu hafist skömmu áður eða um 1870 að einhverju marki. Flutningarnir urðu svo mestir árið eftir Öskjugosið en það var metár hjá Vesturheimsförunum. Má sjálfsagt rekja það til öskugossins þó áhrifanna gætti ekki að fullu strax árið 1875 en þá fluttust aðeins 5 úr Múlasýslu en hún fór einna verst út úr gosinu. Það var ekki fyrr en árið 1876 sem flutningar hófust en þá varð nýtt metár í Vesturheimsflutningum. Það ár fluttust á fjórtándahundrað manns úr landi en af þeim voru um 500 manns af Austurlandi og langflestir af þeim komu úr verstu öskusveitunum. Kanadastjórn hafði rekið mikinn áróður hérlendis til að fá innflytjendur til landsins. Fólkið hérlendis hefur verið orðið nokkuð þreytt á hinni hörðu lífsbaráttu hér og þegar því bauðst tækifæri um nýtt líf og jafnvel betri lífskjör tók það því opnum örmum og þá sérstaklega fólk sem hafði lent í miklum hrakningum vegna öskugossins. Fólk, sem þurfti hér um bil að byrja aftur á núlli, og hafði því engu að tapa.
Eftirfarandi tafla sýnir flutninga fólks til Vesturheims af Austurlandi 1874-1880. Hún sýnir flutning úr þeim sveitum, sem fóru verst út úr öskufallinu, heildartölu af Austurlandi og síðan af landinu í heild.
Ár. Jökuldalur Hofssókn Fljótsdalur Austurland Heildarútfluningur 1874 0 ? 0 ? ? 1875 10 ? 1 ? ? 1876 36 80 16 um 500 rúm 1300 1877 0 0 10 um 70 um 80 1878 4 61 1 192 420 1879 7 75 2 211 um 400 1880 11 43 0 40 ?
AÐ LOKUM
Á þessari öld hefur Askja nokkrum sinnum látið á sér kræla, eins og fram hefur komið, en þessi gos hafa ekki haft mikil áhrif á íslenskt samfélag ef miðað er við landbúnað og því um líkt. Flest þessara gosa hafa verið nokkuð friðsæl samborið við þær hörmungar sem gengu yfir landið 1875 og næstu ár á eftir. Þessi gos hafa aftur á móti laðað að sér fólk í stríðum straumum og á sumrin verður varla þverfótað fyrir ferðamönnum og jarðfræðingum á þessu svæði sem vilja berja hina stórfenglegu "náttúru" Öskju augum.
Askja er ein af merkari náttúrusmíðum Íslands og hún hefur lengi valdið jarðfræðingum ásamt leikmönnum miklu hugarangri og ekki er svo ýkja langt síðan fræðimenn uppgötvuðu hinn sanna leyndardóm Öskju. Askja og gos hennar, þá sérstaklega gosið 1875 (engin gos þekkt fyrir þann tíma), hafa sett mark sitt eins sterklega á íslenskt mannlíf. Öskjugosið varð þess valdandi að fjölmargir bæir lögðust tímabundið í eyði og fjöldi fólks fluttist til Vesturheims. Sem betur fer hafa hin síðari gos Öskju verið öllu rólegri og áhrif þeirra á samfélagið vart verið merkjanleg, nema hvað fólk fór að streyma þangað til að skoða frægustu öskju í heimi, jafnt innlendir sem erlendir.
HEIMILDASKRÁ Ari Trausti Guðmundsson, Íslandseldar. Eldvirkni á Íslandi í 1100 ár. Vaka-Helgafell, Reykjavík 1986 Guðmundur Gunnarsson og Guðmundur Sigvaldason, Árbók Ferðafélags Íslands 1981. Ísafoldarprentsmiðja, Reykjavík, 1981
Íslenskur söguatlas. Árni Daníel Júlíusson o.fl. Almenna bókafélagið, Reykjavík, 1989-1991
Múlaþing. Ritnefnd: Ármann Halldórsson. Sögufélag Austurlands 1970 Ólafur Jónsson, Dyngjufjöll og Askja. Prentverk Odds Björnssonar, Akureyri 1962
Sigurður Þórarinsson, Eldur í Öskju. Almenna bókafélagið, Reykjavík 1963 Tómas Einarsson og Helgi Magnússon, Íslandshandbókin. Örn og Örlygur, Reykjavík 1989 Þorleifur Einarsson, Náttúrufræðingurinn 32. árgangur 1. hefti. Hið íslenska náttúrufræðifélag, Reykjavík 1962 Þorleifur Einarsson, Jarðfræði. Saga bergs og lands. Mál og Menning, Reykjavík 1968 Þorsteinn Jósepsson og Steindór Steindórsson, Landið þitt Ísland. A-G. Örn og Örlygur, Reykjavík, 1980