Annáll Kötlugosa
Kötlugos á sögulegum tíma, eða allt frá lokum 9. aldar eða byrjun 10 aldar og allt til 20 aldar, eru um það bil 20 talsins. Lengd goshléa milli Kötlugosa eru allbreytileg, stysta hléið var um 13 ár, milli gosanna 1612 og 1625, meðan lengsta goshléið í Kötlu er um 80 ár, milli gosanna 1500 og 1580. Gangur þeirra Kötlugosa sem hafa verið á sögulegum tíma, sem einhver vitneskja er um, eða frá 1580, hefur verið með svipuðum hætti. Þau hafa varað frá hálfum mánuði og upp í 5 mánuði og öll hafist á tímabilinu maí-nóvember, en að vísu er ekki hægt að draga víðtækar ályktanir af þessu.
Hér eftir verða gos sem hafa orðið á sögulegum tíma (870 < x) tekin fyrir í tímaröð og fjallað um þau samkvæmt þeim heimildum sem til eru.
Lok 9. eða byrjun 10. aldar - Engar sögulegar heimildir eru fyrir þessu gosi en gjóskulag hefur fundist því til staðfestingar.
920 - Engar sögulegar heimildir eru fyrir þessu gosi en gjóskulag hefur fundist því til staðfestingar.
934 - Augljóst er að stórhlaup hefur komið í eina tíð og myndað núverandi Mýrdalsand. Jarðvegsrannsóknir til þess að það hafi verið gos í Kötlu og Eldgjá hafi valdið þessari gereyðingu. Árið 934 var stórgos á Íslandi þó engar heimildir séu til um þetta gos í annálum né öðrum ritum. Nákvæm tímasetning gossins fékkst með rannsóknum á borkjörnum úr Grænlandsjökli. Skydi Mýrdalssandur hafa myndast í jökulhlaupi tengdu þessu gosi. Er þetta þá hlaupið sem þeir þráttuðu um Þrasi á Skógum og bóndinn á Sólheimum svo sem lýst er í Landnámu?
12. öld -Engar sögulegar heimildir eru til þetta gos en gjóskulag hefur fundist því til staðfestingar.
1179 - Fyrstu rituðu samtímaheimildir um gos í Kötlu er að finna í sögu Þorláks biskups Þórhallssonar yngri. Þar segir frá því þegar Þorlákur biskup kom að Höfðabrekku til fundar við Jón Loftsson. Ágreiningur var á millli þeirra um kirkjumál og í sögunni stendur "enn var önnur gein millum þeirra og stóð sú af Höfðárhlaupi, því hún hafði tekið marga bæi, þá er þangað lágu undir og tvo þá, er kirkjur voru á . Varð af því minni tíund og færri hús til brottsöngs" (Biskupasögur I 1858 bls. 282-283). Samkvæmt þessari frásögn er þetta eflaust fyrsta stórhlaupið eftir að land fór að byggjast. Hlaupið virðist hafa farið suðvestur sandinn hjá Höfðá. Engar lýsingar eru til af sjálfu gosinu og einu staðfestingarnar á gosinu eru frá Þorláki biskupi og gjóskulögum.
1245 -Sex af gömlum annálum, sem þó virðast byggja allir á sömu heimild, nefna "eldsuppkomu" eða eld í Sólheimajökli. Athuga ber að langt fram á öldum eru dæmi þess að átt sé við Mýrdalsjökull, þegar Sólheimajökull er nefndur. Síðan hafa gjóskulög einnig staðfest þetta.
1262 -Eldsuppkomu í Sólheimajökli er getið í fjórum gömlum annálum, og bæta þeir við að fylgt hafi mikið myrkur svo að dekkti á sólu og hefur það verið af völdum gjóskufalls. Athuga ber einnig hér, eins og í gosinu 1245, að Sólheimajökli var oft ruglað við Mýrdalsjökul. Síðan hafa gjóskulagarannsóknir staðfest að gosin voru bæði skiptin í Mýrdalsjökli.
Um 1357 - Eftir að það tókst að rekja Öræfajökulsöskuna frá 1362 vestur yfir Mýrdalssand kom í ljós að Katla hafði gosið miklu gjóskugosi fáum árum fyrir Öræfajökulsgosið. Þrír gamlir annálar (Skálholts-, Flateyjar- og Gottskálksannáll segja frá gosum á svipuðum tíma, sem öll hljóða á þá vegu að eldur hafi komið upp í Trölladyngjum og eytt mörgum bæjum í Mýdal og sást eldurinn frá Snæfellsnesi. Til að gera langt mál stutt getur hvorki Trölladyngja á Reykjarnesi né í Ódáðahrauni eytt húsum í Mýdal (Mýrdal) með gjósku. Annálum er varla treystandi um staðsetningu, þegar um er að ræða fjarlæg eldgos, eins og í þessu tilviki. Líklegast er að verið sé að tala um Kötlu þar sem kvikustrókar ( gosmökkur) hennar geta sést frá Snæfellsnesi og hefði öskufall hennar getað eytt bæjum í Mýrdal, en þar hefur þykkt öskulag fundist frá þessu gosi.
1416 - Eina heimildin um gosið í Kötlu 1416 er frekar traust en hún birtist í "Nýjum annálum" sem er viðbót við "Lögmannaannál". Þar segir: "Kom upp eldur að Höfðárjökli og brenndi mikinn dal (í) jökulinn. Varð þar af öskufall mikið, svo lá við skaða". Hlaupið sem fylgdi gosinu var nefnt Höfðahlaup og draga má af því þá ályktun að það hafi stefnt á Hjörleifshöfða, það er að segja á Vestursandinn.
15. öld - Frá Kötlugosi kringum 1490 eru til gjóskulög. Er það eina vísbendingin um gosið. Árið er að vísu reiki, þar gæti skeikað 5-10 árum. Önnur hugsanleg vísbending um gosið er að á þessum árum fór Dynskógur í auðn og var Katla einmitt helsti ógnvaldur skógarins. Þetta gos hefur eflaust fallið gleymsku, þar sem enginn hefur hirt að skrifa í annála um það eða þeir sem hafa verið skrifaðir hafa glatast. Geta má þess að hugsanlega er verið að ræða um tvö gos en staðreyndirnar um þetta gos eða þessi gos eru allar á reiki.
1580 - 11. ágúst árið 1580 skrifaði Björn Jónsson á Skarðsá í annála sína eftirfarandi: "Sprakk og hljóp fram Mýrdalsjökullinn með eldgangi suður frá Þykkvabæjarklaustri svo bæir eyddust en ekki sakaði fólk". Dagsetning gossins er komin frá Konungsbókhlöðu í Kaupmannahöfn og hefur sennilega verið skrifuð af Hamborgar-kaupmanni eða skipstjóra sem sigldi hingað til lands. Samkvæmt heimildum kom jökulhlaupið fyrir sunnan Þykkvabæ og skildi það eftir sig risa stóra ísjaka á sandinum, jafnvel 40 metra háa, svo hlaupið virðist hafa verið gríðarlegt og þar af leiðandi gosið líka.
1612 - 12. okt.-Espólín segir í Skarðsannáll: "Sprakk fram Eyjafjallajökull austur allt í sjó, kom þar upp eldur. Hann sást nær allsstaðar fyrir norðan land" (Anno 1400-1800 I bls. 200). Kenningar síðari ára hafa sagt að þetta sé eflaust Kötlugos sem hér á við. Hafa þeir það sér til stuðnings að Þorsteinn Magnússon, klausturhaldari í Þykkvabæ, skrifaði í "Relatio" sinn um Kötlugosið 1625:
"Hafa þessi hlaup nú í manna minnum iij verið.... Það fyrsta af þeim síðust iij meina ég að verið hafi Anno 1581 eðu þar um...það annað því næst var ár 1612 og það var það fyrsta ár, er ég meðtók þetta klaustur , og skeði 12.Octobris"(S.t.s.Ísl IV,bls. 214-215).
Ekki er óhugsandi að Eyfjallajökull hafi gosið um svipað leyti, en langlíklegast er þó að svo hafi ekki verið, og að eldur sá er Skarðsannáll greinir frá hafi verið úr Kötlu.
1625 - 2. - 14. sept.- Aðalheimildin um þetta gos er "Relatio Þorsteins Magnússonar um jökulbrunann fyrir austan 1625", dagsett 15 sept. 1625 á Þykkvabæ í Veri, þar sem Þorsteinn var þá klausturhaldari, og er viðbótarskýrsla hans dagsett 4. mars 1625, hvortveggja í S.t.s Ísl IV bls. 200-215). Lýsingar Þorsteins á gosinu eru allnákvæmar og hafa jarðfræðingar líkt þessum skrifum við frægar lýsingar Pliniusar yngri á gosinu á Pompeii. Eitt það athyglisverðasta er eflaust lýsing Þorsteins á rafmagnsfyrirbærum í gjóskufallinu.
Þetta var mikið gjóskugos og barst gjóskan aðallega til austurs og allt til Langaness. 25 bæir fóru í eyði, þar af um 18 í Skaftártungu, og einnig fórst mikið af búpeningi. Besta lýsingin um það ástand sem ríkti þessa 12 daga er einnig í riti Þorsteins, "Relatio", er hljóðar svo: enginn maður á Þykkvabæ átti
,,nýtan svefn eða rólega stund, hvorki nótt né dag , að ekki væri enn sami kvíði, skelfing og ótti á hverjum manni, þó einna mest á börnum og kvenfólki, en þó urðum vér þessum undrum um síðir svo tamir og vanir, að nokkrir það engu eður litlu öktuðu, hjá því sem með fyrsta , og sannaðist hér úti sá gamli málsháttur, að svo megi illu venjast að gott þyki".
1660 - 3. nóv. "Skrif síra Jóns Salmónssonar um hlaupið úr Mýrdalsjökli, anno 1660", dagsett að Kerlingardal 12. nóv. sama ár og prentað ásamt viðbótum Jóns Steingrímssonar 100 árum seinna, eru helstu samtímaheimildirnar um gosið 1660. Gjóskufall var ekki mikið og skemmdir af þeim völdum litlar, en aftur á móti var hlaupið mikið. Fjórar jarðir spilltust í aðalhlaupinu en síðan tók hlaupið kirkjuna að Höfðabrekku og bæinn daginn eftir. Eftir það lagðist byggð öldungis af niður á sandinum og skrifaði Jón Steingrímsson í lýsingu sinni á staðháttum: ,,þar verður aldrei framar grasland eða byggð til veraldar enda", meira en öld seinna. Síðan voru bæirnir og kirkjan flutt upp á höfðann fyrir ofan. Gosið stóð eitthvað framyfir áramót sama ár.
1721 - 11. maí -Gosið 1721 er eitt mesta gjóskugos (sbr.Mynd 7) í Kötlu, og heildarmagn nýlega fallinnar gjósku um einn rúmkílómetri. Gjóskan barst aðallega í norðvesturátt en tjón af völdum hennar varð ekki mikið, þar sem henni hafði skolað í burtu áður en tún tóku að grænka og dýr fóru á beit. Í mörgum samtímaheimildum, t.d skýrslum Kirkjubæjarklausturshaldara, er nefnt gífurlegt jökulhlaup sem varð sbr. nafngift á skýrslu einni sem hljóðaði á þessa leið "Frásögn um það annálsverða, stóra og nær því makalausa Kötlugjárhlaup sem út braust í Majo 1721". Jökulhlaupið virðist hafa vaxið óvenju hratt og hámarksrennslið því orðið óvenju mikið og flóðbylgja mikil myndaðist þegar hlaupið rann í sjó og olli hún tjóni í Vestmanneyjum. Og enn til stuðnings hversu gífurlegt hlaup hér var á ferðinni þá tók bæ á Hjörleifshöfða og eyddi gróðurlendi þar. En hversu furðulegt sem það virðist varð manntjón ekkert.
1755 - 17. okt.-Kötlugosið þetta árið er vafalítið mesta gjóskugos Kötlu og fjórða stærsta gjóskugos á Íslandi á sögulegum tíma. Það hefur verið áætlað að heildarrúmmál gjóskunnar hafi verið 1500 milljónir rúmmetrar og náði askan allt til Færeyja. Eins og kemur fram í lýsingu Ferðarbókar Eggerts Ólafssonar og Bjarna Pálssonar voru helstu afleiðingar gosins þessar: "a) Eyðing byggðarinnar bæði af vatnsflóðum og ösku-, sand- og vikurfalli, og olli það langtum meiri spjöllum en flóðin , því bæði jurtir og skógar fóru í kaf í öskuna. Nálægt 50 jarðir fóru í eyði, og allar jarðir sýslunnar spilltust mjög, einkum í vesturhluta hennar. Hin fagra Skaftártungasókn var þó verst leikin. Öskulagið var 1-2 fet á þykkt á sléttlendi allangt í burtu, en í nágrenninu var það 4-6 fet í dældum, við garða og kringum hús" og lýsing þeirra á Ljótarstöðum er einkum athyglisverð fyrir þær sakir hve fólk hafði það bágstatt um vorið og forðinn var búinn frá seinasta sumri. "Þokan var svört, að ekkert sást. Fólkið á bænum bjó við eymdarkjör. Graslendið var allt hulið ösku og engan heyskap að fá. Tvær kýr voru á bænum, en þær mjólkuðu sáralítið, því haginn var næstum enginn nema þar sem vatn hafði skolað öskunni í burt. Alls voru 7 manns á bænum, sem ekkert höfðu sér til viðurværis nema nytina úr þessum tveimur kúm og hvannarætur". Þetta er eflaust lýsandi dæmi fyrir nágranna Kötlu í þessu gosi. Að auki má geta þess að tvær manneskjur létust vegna eldinga í Svínadal í Skaftartungu, og var önnur manneskjan hreppstjórinn Jón Þorvarðsson en alkunna, er um eldingaveður kringum gos.
1823 - 26. júní - Kötlugosin tvö á 19. öldinni voru ekki mikil, hvorki sem hlaup né gjóskufall og tjón þar af leiðandi lítið í báðum. Aðalhlaupið flæddi bæði um austur- og vestursandinn
1860 - 8. maí - Gjóskufallið var minna í þessu Kröflugosi en nokkru undangengnum gosum sem sæmileg vitneskja er um og hlaupið var líka með minnsta móti. Vatnið kom framundan jöklinum um skarð án þess að brjóta hann mikið. Það sem er sérstakt við þetta Kötluhlaup var að á fjórða gosdegi kom hlaup í Jökulsá á Sólheimasandi og varði í einn dag. Þetta hlaup skar sundur hálsinn milli Selfjalls og Lérefthöfuðs, þar sem Múlakvísl rennur nú og fyllti stöðuvatn í Seldal af sandi.
1918 - 12. okt. - Lýsingar á gosinu 1918 eru, eins og ætla má, ítarlegri en nokkru öðru Kötlugosi og ætlum við stikla aðeins á því helsta. Ein merkasta heimildin um þetta gos eru ljósmyndir sem segja meira en mörg orð. þar sem mikið magn ísbjarga, allt að 40 metra há, fóru af stað. Útreiknað gjóskufall í þessu gosi er áætlað um 700 milljónir rúmmetra. Gjóskan dreifðist svipað og í gosinu 1721 þar að segja mjög víða um land. Hlaupinu var lýst sem stórfenglegu en þess fyrst var vart um nónbil og 2 1/2 klst. síðar var það komið í hámark. Aurframburðurinn myndaði 3 km. tanga sem var um stund syðsti tangi Íslands. Tjón af gosinu var óverulegt og átti einungis nokkrir fótum sínum fjör að launa.
1955 - Kom hlaup frá Mýrdalsjökli sem menn halda að hafa verið undan gosi undir jökli, þar sem tvær sigskálar á jöklinum mynduðust. Aftur á móti var þetta smávægilegt hlaup miðað við hlaup sem hafa myndast vegna gosa í Kötlu eða um einn fimmhundraðasti hluti þess magns sem er vant að koma. Þess vegna hefur verið sett stórt spurningamerki um þetta hlaup og það sett í sviga þegar talað er um Kötlugos.
Hér með lýkur þessum annál. Samkvæmt honum eru Kötlugos síðan sögur hófust orðin öruglega 20 ef undanskilið er gosið 1955, sem er haldið að hafi verið smágos. Á þessu ári eru 76 ár (ritað 1994) síðan seinasta gos varð og oft er spurt hvort Kötlugoss sé ekki senn að vænta en því verður látið ósvarað hér. En eitt er víst að með hverju árinu sem líður fækkar um eitt ár þar til næst "bryddir á Barða".
Heimilda skrá
Ari Trausti Guðmundsson, Íslandseldar, Vaka - Helgafell, 1985, Rvk.
Ársrit Jöklarannsóknafélag Íslands, Jökull, Ársrit Jöklarannsóknafélag Íslands, 1959, Rvk.
Ferðafélag Íslands, Árbók 1975, ísafold, 1975, Rvk