Á Norðurlandi eru mörg fjöll. Margur gæti haldið að öll væru þau eins, sköpuð í einu vetfangi. En við nánari athugun kemur í ljós að svo er ekki. Nægir þar að benda á Kröflu og allt það eldstöðvarkerfi sem hún er tengd. Þetta kerfi á sér mikla sögu og hefur haft mikil áhrif á mótun landsvæðisins þar í kring.
Krafla er stödd á einu helsta umbrotasvæði landsins sem er mjög áhugavert frá jarðfræðilegu sjónarhorni. Þar má finna samankomin mörg af þeim einkennum sem einkenna eldvirkni á Íslandi. Kerfið er statt yfir flekaskilum og fær sína kviku frá hinum svokallaða "heita reit" semer undir öllu landinu. Hin ógurlegi kraftur sem býr í iðrum jarðar hefur oft sýnt sig á Kröflusvæðinu. Ekki þarf að leita langt aftur í tímann til að finna jarðhræringar á svæðinu, síðasta umbrotahrina hófst 1975 og lauk um 1989.
KRÖFLUKERFIÐ.
Kröflusvæðið er megineldstöð með
sprungusveimi. Á miðju svæðinu er
risastór 100.000 ára gömul askja. Undir
henni eru tvö kvikuhólf, hið austara undir
Kröflu sjálfri og hið vestara undir
Leirhnjúk. Sprungusveimurinn liggur í
gegnum kerfið og er 90 km langur, nær allt
frá Axarfirði suður til Bláfjalls. Breidd hans
er 5-8 km en mjókkar syðst og
meginstefna hans er N10'A.
Sprungureinarnar eru dálítið óreglulegar og
hliðrast svipað og um vishengi væri að
ræða. Sprungusveimnum er skipt í tvo
hluta. Vesturreinin er um 3 km breið
sigdæld sem liggur eftir Reykjahlíðarheiði og yfir öskjuna vestanverða og virðist hún vera nátengd vestara
kvikuhólfinu. Austurreinin liggur yfir miðju öskjunnar og austurhluta hennar og er 6 km á breidd norðanmegin
en mjókkar niður í 3 km syðst. Miðreinin sem tengist virkni í Mývatns- og Kröflueldum er einungis 1,5-2 km
á breidd og liggur innan eystri sprungureinarinnar.
SAGA KRÖFLUSVÆÐISINS.
Gossögu Kröflu má rétt eins og annarra eldstöðva lesa út úr jarðlögum á yfirborðinu með allskyns hundakúnstum. Þessi saga er talin ná yfir 200.000 ár. Landsig í sprungusveimi kerfisins nemur tugum metra á hverjum 10.000 árum og gliðnun nálægt 100 metrum, en upphleðslan hefur verið svo hröð að jafnvægi hefur haldist. Langmesti hluti gossögunnar eru tvö jökulskeið en þó er talið að Kröflusvæðið hafi verið jökullaust um hálfa ævina. Það byggist á hlutfallslegri útbreiðslu móbergslaga sem myndast við gos undir jökli og venjulegra hraunlaga. Í lok síðasta hlýskeiðs, eða fyrir 100.000 árum síðan varð mikið þeytigos og enn í dag má sjá merki öskjunnar sem myndaðist, en það er sú sama og liggur á miðjr Kröflusvæðinu. Dýpt öskjunnar er óljós en hæstu sigstallarnir eru 150 m! Þessi askja fylltest síðan á síðasta jökulskeiði og ummyndaðist í áframhaldandi jarðhræringum.
Eins og eðlilegt er þá er þeim mun meira vitað um framvindur gossögunnar því nær sem dregur okkar tíma. Tímabilinu frá síð-jökultíma til nútíma ( þ.e. allt til okkar daga) hefur verið skipt í þrjú tímabil. Lúdentsskeið frá því fyrir lok ísaldar ( þá er Kröflusvæðið talið jökullaust) þar til fyrir 8000 árum síðan. Hvannstóðsskeið sem stóð næstu 5000 ár og Hverfjallsskeið frá því fyrir 3000 árum til okkar daga. Eldgos á þessum tímabilum hafa verið alltíð og fjölbreytt. Þar eru að finna dyngjugos, sprungugos með súrum vikri, sprengigos af völdum jarðgufu, öskugos af völdum grunnvatns og hraungos úr sprungum.
Lúdentaskeið
Alls tilheyra 20 hraun og gosstöðvar Lúdentsskeiði. Þar af amk. 10-15 sem örugglega teljast til nútíma. Reyndar er mjög erfitt að aldursgreina hraun og gosstöðvar á þessu skeiði. Ástæðan er sú að þetta snemma á nútíma var jarðvegsmyndun mjög skammt á veg komin og askan sem myndAðist við gosin(hlutur sem mest er notaður við aldursgreiningu) fauk til og sést yfirleittt ekki sem vel aðgreind lög í jarðvegssýnum. Virkni á þessu skeiði var í miðrein sprungusveimsins og á austanverðu Kröflusvæðinu. Helstu gosmyndanir tímabilsins eru Kröfluháls, Námafjall og Fjárborg. Hraunmagn úr Kröflukerfinu á tímabilinu má áætla 2-3 km3. Heiðarsporðskerfið og Dygjur eru yfirleitt tekin með í umfjöllun um Kröflusvæðið þó líta megi á þau sem sérstök eldstöðvakerfi því gosin þar hafa alltaf verið samtímis gosum í austur- og miðrein Kröflu. Helstu gosmyndanir á þessum svæðum voru á þessum tímabili Heiðarsporður, Lúdent og Gljástykkisbunga og hraunmagn úr þessum tveim kerfum var 4-5 km3.
Hvannastóðsskeið
Fyrir 8000 árum færðist virknin yfir á vesturrein sprungusveimsins og hélst þar í 5000 ár. Þetta var tími mikilla brotahreyfinga en aðeins eitt eldgos varð á þessu tímabili, fyrir 5000 árum. Það var sprengigos vegna jarðgufu í Hvannstóði sem er 700-800 m. löng sprengigígaröð.
Hverfjallaskeið
Á þessu skeiði er auðveldara að rekja gossöguna en á Lúdentaskeiði því í jarðveginum eru fjölmörg
auðþekkjanleg öskulög. Virkni á þessu skeiði var á miðreininni og austurhlutanum eins og á Lúdentaskeiðinu.
Þetta tímabil hófst með miklu sprengigosi fyrir 2800 árum og úr varð hið glæsilega Hverfjall. Alls hafa eldar
verið 6 á þessum tíma: Hverfallseldar, Hólseldar 6-900 árum seinna, Laxarárhraun úr Heiðarsporðskerfinu er
frá sama tíma og þeir, Daleldar fyrir 1100 árum, Mývatnseldar árin 1724-46 og loks Kröflueldar 1975-84.
Heildar hraunmagn á Kröflusvæðinu má áætla um 2km3 en úr Heiðarsðorðskerfinu 2-3 km3. Þess má geta
að í dag er enn ekki komin ró á Kröflusvæðið eftir Kröflueldana sem byrjuðu 1975, þar ber enn á
jarðskjálftum og landrisi.