Á 19. öld voru Kverkfjöll að mjög litlu leyti rannsökuð, þó
minnist breski leiðangursmaðurinn W. L. Watts lítillega á þau í
riti sínu Norður yfir Vatnajökul 1875. Þar segir meðal
annars:
,,Af Vaðöldu sá ég loks greinilega til Kverkfjalla, sem virðast vera þyrping keilumyndaðra hnúka umhverfis gríðarmikinn eldgíg í norðurbrún Vatnajökuls. Enda þótt gígur þessi sé hálffullur af snjó, lagði úr honum reykjarstróka á þremur stöðum. Að öðru leyti sáust þar engin merki eldsumbrota.''
Eldstöðin í Kverkfjöllum er stór megineldstöð í norðanverðum Vatnajökli. Sjálf Kverkfjöllin ná yfir 1900 metrar á hæð þar sem þau eru hæst og eru þau tignarleg að sjá úr fjarska. Ekki er vitað nákvæmlega hversu oft gosið hefur í Kverkfjöllum sökum þess að eldstöðin liggur undir jökli og hversu afskekkt þau eru. Þó eru ummerki um allavega 20 gos frá landnámi sem líklegt er að eigi rætur sínar að rekja til Kverkfjalla. Megineldstöð Kverkfjalla er risastór askja umlukin tveimur fjallabálkum, hún er um 8 km á lengd og 5 km á breidd . Yfir öskjunni liggur 8 ferkílómetra skriðjökull, Kverkjökull, sem brýst fram í gegnum kverk á fjöllunum sem nafn þeirra er dregið af.
Myndin sýnir landslag og vatnaskil í norðanverðum vatnajökli. Kverkfjöll eru áberandi milli Dyngjujökuls vestan við og Brúarjökuls til austurs. Myndir er úr tímaritinu Jökli, 40. tölublaði en höfundur er Helgi Björnsson.
Mikið jarðhitasvæði er í Kverkfjöllum og er aðal hverasvæðið í Hveradal. þar er að finna eitt stærsta jarðhitasvæði landsins. Hveradalur er allur sundursoðinn og þar mynda fjölmörg hveraop rúmlega 3 km langa þyrpingu. Náttúrufegurðin í Kvekfjöllum er margbreytileg og virðist svæðið taka stöðugum stakkaskiptum. Hópur sem gerði sér ferð í Kverkfjöll haustið 1959 hafði meðal annars þetta um staðinn að segja:
,,Þegar við sjáum til Hveradals ber fyrir nýlundu: Austan við Hveradalinn, þar sem áður var jökulkinn með sprungnum halla í átt til Hveradals og sóru ketilsigi með opnum brunni, er nú komin stór gígskál og jökulkinnin fallin niður. Skálin er 400 - 500 m í þvermál og skilin frá Hveradalnum með ósprungnum hjarnrima. Skálarbarmarnir voru mjög sprungnir og hrikalegir, en á einum stað fundum við þó færa leið niður, en nokkuð var hún glæfraleg og engin almannaleið. Niðri var hrikalegt umhorfs: Gnæfandi íshamrar, þar sem gufustrókar þeyttust út um sprungur og glufur. Blágrænt lón var þar undir íshömrunum og virtist sem þar hefði orðið nokkurt sprengigos í lok umbrotanna, því að þar umhverfis var gígbotninn þakinn fíngerðum sandi sem glitraði og sindraði og sýndist gulli blandinn, en auðvitað var það brennisteinn.´´
Íshellarnir í Kverkfjöllum
Eitt helsta tákn Kverkfjalla eru íshellarnir. Skemmst ber að minnast fréttar sem birtist fyrir skömmu um að stærst gufuíshellir jarðar hefði fundist í Kverkfjöllum. Sá hellir er 500 - 600 metra djúpur og nær alveg niður á botn jökulsins. Í hellinum eru hverir sem mynda mikla gufu og gerir hún hellinn illfæran en um leið drungalegan og spennandi. Ef farið er í íshella ber að gæta fyllstu varkárni. Úr lofti þeirra geta hrunið stærðar jakar og valdið fjörtjóni. Oft koma lítil hlaup úr munni Kverkfjallahellisins. Ísjakar sem falla úr hellisloftinu safnast fyrir og stífla framrás árinnar. Þegar vatnsþrýstingurinn er orðinn nægur ryðst vatnið fram og spýtist af ógnarkrafti út úr helliskjaftinum með jakahröngli og látum. Þá er best að hafa allan varann á því oft hefur litlu mátt muna að slys yrðu á fólki.
Í júní 1998, varð skyndilega vart við mikinn gufustrók sem stóð upp úr Hveradalnum. Næst þegar gengið var upp í Hveradalinn var lónið sem þar hafði verið árum saman horfið með öllu en í þess stað blöstu við miklir leirhverir. Vatnið úr lóninu skreið um hellismunna undir Dyngjujökul og vottaði fyrir stórri bylgju á jöklinum í Nóvember það ár. Dyngjujökull braust svo fram í allnokkru hlaupi ári síðar. Lónavatnið sem hvarf kann þannig að hafa orsakað framhlaupið.
Eldvirkni í Kverkfjöllum og hamfarahlaup
Eldvirkni í Kverkfjöllum hefur verið mikil í gegnum tíðina. Af
staðsetningu eldstöðva er ljóst að eldgos í Kverkfjöllum hljóta að
valda gífurlegum hlaupum í ám sem eiga upptök sín í grennd við
eldstöðina.