Skaftáreldar 1783
Yfirlit
Aðdragandi Skaftárelda
Gosið
Eldmessan
Gossprungan
Gjóskufall
Áhrif eldgossins
Mislukkaðar ráðstafanir
Frá Laka til lýðræðis
Á 18. öld var landbúnaðurinn eini eiginlegi atvinnuvegurinn á Íslandi. Líf flestra landsmanna valt nær
eingöngu á afkomu landbúnaðarins, þá einna helst sauðkindarinnar. Sjávarútvegur var lítill sem enginn en
þar sem hann var stundaður var það aðeins gert með leyfi efnameiri stórbænda. Landið hafði sokkið í
mikla fátækt, vegna sífellt versnandi lífsskilyrða. Og virtist ekkert benda til að bót yrði í þeim efnum.
Íslenskir ráðamenn, sýslumenn og klerkar virtust lítinn eða engan áhuga hafa á því hvernig líf og kjör
landsmenn máttu búa við, enn síður danskir ráðamenn, enda þeirra hagur að einokun væri á allri verslun
við Íslendinga. Þrátt fyrir að stöðnun ef ekki hnignun hafi ríkt hér á landi var margt sem Íslendingar voru
ánægðir með. Í Vestur Skaftafellssýslu áttu hins vegar eftir að eiga sér stað voveiflegir atburðir sem
snertu alla þjóðina og rýrðu til muna lífsafkomu þeirra sem á landinu bjuggu á þessum tíma.
Aðdragandi Skaftárelda
Byggðarlögin í Vestur-Skaftafellssýslu
afmarkast af tveimur stærstu söndum landsins;
Mýrdalssandi að vestan og Skeiðarársandi að
austan. Á 18. öld skiptist sýslan austan
Mýrdalssands í tvo hreppa; Kleifahrepp og
Leiðvallarhrepp. Íbúatölur í þessum hreppum
voru afar sveiflukenndar, eins og víðast hvar
annars staðar. Á árunum 1755 - 1760 plöguðu
Íslendinga hafís, eldgos, hungursneyð og
harðindi. Þar á meðal mikið Kötlugos, árið
1755, sem lagði mörg býli í Leiðavallarhreppi í
eyði. Mannfjöldi í umræddum tveimur hreppum
var því tæplega 1000 árið 1762. Næstu tuttugu
árin var góðæri og fjölgaði íbúnum samsvarandi
- voru orðnir rúmlega 1300 árið 1780. Þessir
íbúar bjuggu á tæplega 100 jörðum og 20
hjáleigum þegar mest var. Búskaparhættir voru
þannig, að treyst var á beit fyrir búpeninginn.
Var heyöflun og ræktun því almennt lítil.
Eitthvað var þó um að bændurnir verkuðu
melkorn og sóttu ýmis fjallagrös og rætur til
heiða. Ef hart var í ári var bústofn í mikilli hættu
sérstaklega ef vorbeitin brást. Flestir bændurnir
voru leiguliðar og bjuggu á jörðum í eigu
Danakonungs. Fáeinar jarðir voru í einkaeign.
Íbúar í Skaftafellssýslu hafa ætíð þurft að búa við náttúruhamfarir. Í Ferðabók Eggerts Ólafssonar og
Bjarna Pálssonar, segir frá því er þeir lentu í miklum hrakningum á leið sinni um Skaftafellssýslu í
október 1756:
,,Þegar við vorum á heimleiðinni hinn 6. október yfir Síðu og Álftaver, skall á okkur um kveldið
niðaþoka með miklu öskufalli, en sólskin hafði verið um daginn og heiður himinn yfir
þokumekkinum. Vindur var á og nokkurt frost. Askan kom frá Kötlugjá, og réðum við það af
öskufallinu, að hún væri enn á ný tekin að gjósa. Loks rakst þó fylgdarmaður okkar í myrkrinu
á Herjólfsstaði, stóran eyðibæ. Daginn eftir var eitt hið leiðinlegasta veður, sem við höfðum lent
í. Enda þótt himinn væri kollheiður og sól skini, var þokan samt svo svört, að við sáum aðeins
örfá skref frá okkur. Mistur þetta stafaði af rauðgrárri ösku, og þar, sem hún komst í koffort
okkar, varð allt svart í þeim. Askan smaug einnig gegnum föt okkar og inn á okkur bera. Við
urðum svartir í andliti, og til sönnunar því, að við urðum að anda henni að okkur, hvort sem
það var okkur ljúft eða leitt, var það, að allt, sem við hræktum úr okkur, var kolsvart.
Hestarnir gátu hvorki bitið né haldið augunum opnum. Tveir þeirra urðu blindir, af því að
augnlokin greru saman. Við neyddumst að lokum til að fara inn í hinn auða bæ.''
Upp úr 1780 voru landgæði mikil í Skaftafellssýslu. Jarðlendi og búpeningur virtist dafna vel þar sem
veðráttan hafði verið einstaklega góð undanfarin misseri. Margar jarðir sem áður höfðu legið í eyði
vegna sandfoks, voru ræktaðar upp og byggðin var því í hámarki miðað við búskaparskilyrði. Menn
virtust leyfa sér ýmsan ólifnað í góðærinu, ef marka má orð séra Jóns Steingrímssonar, í Skaftafellssýslu
á árunum 1779 - 1791.
,,Hér lifðu menn í sælgæti matar og drykkjar, sumir orðnir svo matvandir, einkanlegast
þjónustufólk, húsgangslýður og letingjar, að ei vildu nema þá allra bestu og krydduðu fæðu.
Drykkjuskapur og tóbakssvall fór að sama lagi, að á einu ári upp gekk hér í gildi, heimboð og
þess kyns brennivín upp á 4000 fiska, eftir sem ég með öðrum vitanlega sannreiknuðum, er svo
hátt steig, að prestar fundust þeir hér, sem ei þóttust geta framflutt með reglu og andakt
guðsþjónustugjörð nema fyrir brennivíns tilstyrk, hverjum og svo urðu síðan sín hús í eyði látinn
og margra annarra sem féllu á sömu sveif.''
Í maí árið 1783 urðu menn skyndilega varir við eldhræringar skammt frá landi. Djúpt út af Reykjanesi
sáust reykjarmekkir stíga til himins og töldu menn sig sjá eyju rísa úr hafinu. Jörgen Mindelberg
skipstjóri á skútunni Boesand hafði þetta um málið að segja:
,,Það var guðs undur sem við höfðum ekki fyrr séð, að sjór logaði.''
Greinilega hafði myndast ný eyja . Menn voru ekki á eitt sáttir um hversu stór eyjan var. Töldu sumir
að hún væri um ein míla að ummáli en aðrir sögðu hana vera þriðjung úr mílu. Þótti við hæfi að skýra
þessa nýju ey Nýey og var hún þegar helguð Danakonungi. Ári seinna þegar skip átti þar leið hjá og
skipverjar ætluðu að líta við á eynni, var hún horfin. Snemma sumars í byrjun maí töldu skipverjar á
verslunarskipi sem var á leið suðvestur með ströndinni sig hafa séð eldgos í Vatnajökli ofan
Skaftafellssýslu, nálægt Hágöngum. Þessi frásögn er studd heimildum um óvenjumikið og illa lyktandi
vatn í Þjórsá en hluti af vatni hennar er einmitt úr Tungnár- og Skaftárjöklum.
Þegar leið á árið 1783 tók að síga á ógæfuhliðina í Skaftafellssýslu. Veðrið var að vísu mjög milt og
gott og frostlaust var nærri alla daga frá páskum, þann 20. apríl og allt fram til Uppstigningardags, 29.
maí. Séra Jón Steingrímsson segir svo frá vorinu 1783:
,,Þessa árs vortími var sérlega spakveðrasamur með svo góðri blómgan á jörð
og kvikfénað að hér hafði ei þvílík árgæska komið í næst afliðin 12 ár. Sáu menn
oft bláan reyk yfir jörðinni, kom mörgum í hug að hann myndi af jarð- eða
jöklaeldi vera...''
Í heimildum segir Magnús Stephensen að vorið
1783, hafi borið á því, að Skaftá væri óvenju
vatnsmikil, vatnið gruggugt og fúlt. Ástæðu
þessa hlaups í Skaftá er eflaust eldgosið sem
skipverjar töldu sig sjá í suðvestanverðum
jöklinum í byrjun maí. Einnig lagði oft bláleita
móðu af jöklinum og ofan af hálendinu upp af
Síðu. Þegar leið á maímánuð, urðu menn í
sveitunum varir við nokkra væga
jarðskjálftakippi. Kippirnir fóru ört vaxandi og
svo fór, að menn þorðu ekki að hafast við
innandyra um nætur. Þann 1. júní urðu
skjálftarnir svo sterkir að þeir fundust allt frá
Mýrdal austur í Öræfi og jukust þegar á leið
vikuna. †mislegt þótti benda til þess að eitthvað
væri í vændum. Séra Jón Steingrímsson telur sig
einnig hafa fengið dulvitra ábendingu um það að
eitthvað væri yfirvofandi:
,,1783 tók sá alvitri guð að, bæði í
vöku og svefni að benda mér og
öðrum að vér skyldum taka vara á
oss og búa oss við yfirhangandi og
ókomnu straffi. Eldroði sást á lofti og
teikn, ormar og pestarflugur á jörðu, skrímsli í vötnum og eldmaurildi á jörðu,
item; hljóð og veinan í hennar iðrum, vanskapan á nokkrum lömbum.
Drambsemin sté upp, sem ávallt er fallinu næst. Marga skikkanlega menn
dreymdi það sem eftir kom.''
Almennt voru menn mjög guðhræddir á þessum tíma og töldu að vondir fyrirboðar, væru skipun guðs
um að refsa þeim fyrir misgjörðir sínar. Séra Jón hefur trúlega talið, að í nánd væri refsing guðs fyrir
þann ólifnað sem menn og konur hefðu búið við, á undanförnum misserum í Skaftafellssýslu. Menn tóku
að búast við yfirhangandi og ókomnu straffi, en enginn hafði hugmynd um hversu hrikalegar og
mannskæðar náttúruhamfarir voru í vændum.
[Yfirlit]
Gosið
,,Þann 8. júní 1783 á Hvítasunnuhátíð gaus hér upp eldur upp úr afréttarfjöllum,
sem eyðilagði land, menn og skepnur með sínum verkunum nær og fjær'' .
Segir Séra Jón Steingrímsson í ævisögu sinni. Þessar fáu línur lýsa vel þeim hörmungum sem dundu yfir
Íslendinga sumarið 1783, er Skaftáreldar hófust, eitt af mestu eldgosum sögunnar. Undanfari gossins
voru sívaxandi jarðskjálftar, uns jarðeldurinn braust upp á yfirborðið í júníbyrjun.
Menn urðu fyrst varir við eldsumbrotin, þegar svartur mökkur barst af fjöllum og öskufall varð í byggð. Almyrkt varð í
húsum og sporrækt á jörðu. Seinna sama dag sáust þrír eldar upp úr dökkum mekkinum. Brestir og drunur ógnarlegar,
heyrðust norður og suður um land. Öskufallið jókst stöðugt og fylgdi því bæði brennisteinsfnykur og ljósblátt steypiregn,
á bragðið eins og blanda af saltpétri og brennisteini.
Gerði nær óþolandi sviða í augum og á beru hörundi þar sem á rigndi líkt og við bruna. Sumir droparnir gerðu göt á
njólablöð og plöntur og brunabletti á nýrúið sauðfé. Sama dag fór vatn að þverra í Skaftá og þornaði hún að mestu þar
sem hún hafði áður verið 140 metra breið og svo djúp að ferja þurfti menn yfir á báti.
12. júní braust hraunflóðið fram úr Skaftárgljúfri og tók að flæða yfir sléttlendið. Daginn eftir var bjart í veðri og þá
héldu menn til fjalla til að kíkja hvers kyns væri. Sáu þeir loga á tuttugu ógnar himinháum eldstólpum í Úlfarsdal, og sjö
aðra áþekka - öllu norðar.
Þann 18. júní steyptist eldflóðið fram úr Skaftárglúfri af auknum krafti og líktist helst Hvítá við Skálholt í vorleysingum.
Fyrstu jarðir fóru undir hraun og fólk tók að flýja. Einnig brunnu hús þegar glóandi gjóskan helltist yfir þau. Krafturinn í
glóandi grjótfluginu var slíkur að gjall og vikurmolar féllu í Rangárvallasýslu í 112 km fjarlægð. Á næstu dögum tók
hraunflóðið sífellt fleiri bæi og er ljóst að fólk var tekið að iðrast misgjörða sinna og ólifnaðar.
[Yfirlit]
Eldmessan
Sunnudaginn 20. júlí söfnuðust auðmjúkir íbúarnir í kirkjuna á Kirkjubæ til að hlýða á guðsorð, ef til vill í hinsta sinn. Öll
var kirkjan í hristingu og skjálfta af ógnum þeim sem að ofan komu. Hraunflaumurinn nálgaðist óðfluga, hitinn jókst, í
fjarska mátti greina drunur og bresti í hrauninu sem engu eirði. Loftið var mettað móðu. Skruggur voru með eldingum
svo miklium að leiftraði inn í kirkjuna. Kirkjudyrunum var skellt í lás og Jón Steingrímsson upphóf rödd sína:
,,Biðjum til Guðs í réttilegri andakt - að Hann í náð sinni vilji ei í hasti eyðileggja oss. Hver og
einn sé án ótta biðjandi. Hver og einn sé reiðubúinn að láta lífið, ef Honum þóknast. Ekki oss,
heldur þínu nafni gefum vér dýrðina. Sumir eru óguðlega talandi, æða og láta illa en einnig þeir
munu verða auðmjúkir og þolgóðir. Einum Guði, sé æra! Ákallið Guð og líðið þolinmóðlega það
sem hann á leggur. Guð gerir alla hluti vel og ei óréttvíslega. Hann veit betur en menn hvað
þeim er gagnlegt. Gefið Guði dýrðina og prísið Hans háleita nafn.''
Og framrás hraunsins stöðvaðist í farvegi Skaftár hjá Systrastapa, skammt vestan Kirkjubæjarklausturs, á meðan séra
Jón flutti guðsþjónustuna. Talið var að bænaþungi Jóns hefði stöðvað framrás hraunsins og messan síðan verið kölluð
Eldmessa og hrauntanginn hjá Systrastapa Eldmessutangi.
Eftir þetta tók að draga úr gosinu í þeim hluta gosraðarinnar sem er sunnan Laka, en hinn 29. júlí tók nyrðri hluti
gossprungunnar að gjósa. 7. ágúst ruddist hraunflóð fram á láglendið úr Hverfisfljótsgljúfri. Þaðan komu síðan ný flóð
öðru hverju fram í október og mynda þau eystri hluta hraunsins.
Gosinu í Lakagígum er talið hafa lokið 7. febrúar 1784, þegar síðast sáust þar eldar. Skaftáreldum var þar með lokið,
en hörmungarnar af völdum gossins og hins óblíða veðurfars héldu áfram.
[Yfirlit]
Gossprungan
Lakagígar eru á tæplega 25 km langri sprungu, en það er til samanburðar ekki ósvipað loftlínunni frá Rauðavatni til
Hveragerðis. Gossprungan liggur frá Síðujökli í norðaustri til suðvesturs, eða mitt á milli Grímsvatna og Mýrdalsjökuls.
Gígarnir eru um 135 talsins samkvæmt nyjustu könnun. Þeim má skipta í tvennt eftir gerð. Annars vegar eru gígar með
rima úr lausu gjalli, sem aðallega hafa framleitt gjósku. Hins vegar eru gígar með rima úr sambræddum kleprum sem
hraun hafa runnið frá. Lakagígar eru því blandgígaröð og þar má raunar finna öll stig frá hreinum sprengigígum úr
lagskiptri gjósku til gíga úr hraunkleprum eingöngu. Í þessum miklu eldsumbrotum sem stóðu í tæpt ár kom upp gífurlegt
magn gosefna.
Í gosinu kom upp hið mesta hraun sem runnið hefur á jörðinni í einu gosi frá ísaldarlokum. Það er nálægt 600
ferkílómetrum að flatarmáli og skiptist í tvo hluta, þann eystri og vestari en rúmmál þess er um 12 rúmkílómetrar. Í
hraunflæminu er bæði að finna slétt helluhraun sem eru auðveld yfirferðar , en megin hluti þess eru apalhraun, sem eru
mjög þykkt og úfið, svo að torfært er yfir það og lítt fært flestum skepnum að manninum meðtöldum. Á láglendinu hafa
kvíslar Skaftár fallið um hraunið, borið í það sand og leir og sléttað það nokkuð, er þar allmikill gróður. En annars er
langmestur hluti hraunsins, bæði á láglendi og uppi á afréttinum þakinn mjög þykkri grámosabreiðu.
[Yfirlit]
Gjóskufall
Auk hraunsins kom upp allnokkur gjóska. Frá þeim gígum sem mest framleiddu liggja gjóskutögl og þar er gjóskan
þykkust, allt að 2 metrar í 500 m. fjarlægð. Í upphafi varð gjóskufallið hvað mest. Svo lýsir séra Jón Steingrímsson
fyrsta gjóskufallinu :
,,Þeir sem verið hafa árla á ferli , geta borið um það, að morguninn hefur verið óvenju fagur.
Sólin skín úr bláu heiði, og kyrrðin yfir hinni breiðu byggð er svo djúp, að mönnum finnst helst
sem gjörvöll náttúran haldi í sér andanum. En um dagmálabil verða allt í einu umskipti. Jörðin
rökkvast, og ef betur er aðgætt, má sjá gríðarstóran og kolsvartan mökkva, sem stígur upp að
baki næstu fjalla, til norðurs við Síðuhérað, og leggur smám saman undir sig allt himinhvolfið.
Þessi ferlegi mökkur grúfir æ þyngra yfir byggðarlaginu og breiðir úr sér eins langt og auga sér.
En nú tekur einnig að rigna yfir þéttum sandi, dökkgráum og bláleitum, svo að sporrækt verður
á jörðinni og vart sér handaskil í húsum inni, en þar sem þessi aska fellur í vatn, gerist það svart
sem blek. Fénaður hópar sig saman og veit ekki hvaðan á sig stendur veðrið og fuglar fljúga
upp með sáru kvaki, áttaviltir og óttaslegnir.´´
Askan barst um mikinn hluta landsins, en öskulag varð hvergi þykkt, jafnvel ekki í nærsveitum. Öskuryk barst yfir til
meginlands Evrópu og mistur sást í lofti austur til Altaifjalla í Kína. Ofursmáar gasagnirnar ásamt örfínu öskudufti bárust
upp í heiðhvolfið. Það kemur ekki á óvart þegar horft er til þess að í öflugustu hrinunum hafi kvikustrókarnir, yfir
gígunum, náð 800 - 1400 metra hæð, verið á hæð við Esjuna eða jafnvel Snæfellsjökul. Magnið öskunnar er samt
óverulegt miðað við hraunið, eða aðeins tæpt eitt prósent af því heildarefnismagni sem upp kom í gosinu. Samt sem áður
er um verulegt gjóskulag að ræða, til dæmis er það fjórum sinnum efnismeira en gjóskulagið úr Heklugosinu 1980.
Hér á landi fylgdi svo eitur og alls konar ólyfjan öskufallinu. Það er ekki að ástæðulausu að atburðirnir í kjölfar
Skaftárelda nefnast með þjóðinni Móðuharðindi. Uppruna móðunnar má rekja til myndunar bergkvikunnar í möttli
jarðar en þar er gasið uppleyst í hraunbráðinni. Þegar svo kvikan nær yfirborði jarðar í eldgosi léttir þrýstingnum og
gosgufurnar brjótast út. Þær berast hátt í loft með gosmekkinum, aðallega vatnsgufa, koldíoxíð og brennisteinn. Móðan
sem leggur af kólnandi hrauni er svipuð að samsetningu. Brennisteinssamböndin blönduðust raka loftsins, svo úr varð
brennisteinssýra , en það var þetta súra regn, sem brenndi göt á skjái, nýrúið fé og mannfólkið auk þess sem það olli
hinum ýmsu kvillum og jafnvel dauða.
Þá varð jörð öll svo menguð brennisteins og saltpéturregninu, að kvikfénaður, sem reyndi að ganga til beitar, fékk sár
bæði á fætur og í nasir og missti jafnvel klaufirnar, tagl og fax datt af hrossum og fiskur flaut dauður uppi í ám og
vötnum. Stundum féll steypiregn úr lofti yfir glóandi hraunflóðin og myndaði sjóðheita gufumekki, sem fylltu loftið,
mettaðir slíkri brennisteinssvækju, að fuglar féllu dauðir til jarðar.
[Yfirlit]
Áhrif eldgossins
Áhrifum Skaftárelda má skipta í tvennt. Annars vegar hraunrennslið sem hafði aðeins staðbundin áhrif í nágrenni
eldstöðvanna, en alls fóru 18 jarðir og ein hjáleiga í Skaftafellssýslu undir hraun og hins vegar áhrif ösku og eiturefna,
sem voru mun víðtækari en áhrif hraunrennslisins, því að þeirra gætti um allt land. Meðal annars var flúor í öskunni, en
það er mjög eitrað í miklu magni.
Flúrorinn olli slæmum beinasjúkdómi í flestum skepnum svo sem sauðfé, hrossum og nautgripum. Kölluðu menn hann
gadd. Gaddur veldur ofvexti í tönnum og beinum dýra á liðamótum. Svona var sjúkdómnum lýst á 18. öld.
Gaddur er jaxla- og kjálkaveiki. Einn tveir eða fleiri jaxlar vaxa lángt yfir aðra, hvassari og harðari sem
sívalur broddur eða alur, hvaraf jaxlarnir falla eigi hvor við annan, en sú hvassa háva tönn máir þá mótsettu í
hinum gómnum og loks étur skarð upp í kjálkann, gripurinn getur ekki jórtrað, vanþrífst og deyr.
Flúorinn olli líka fleiri sjúkdómum eins og öskutönnum og hnútum á fótum. Þessar eitranir auk gaddsins leiddu af sér, að
annaðhvort neyddust bændur til að slátra því kvikfé sem varð fyrir þeim eða missa það úr hor. Samkvæmt þessu má
ljóst vera að búfjárfellir varð gífurlega mikill á þessum árum. Talið er að á tímabilinu 1783-1785 hafi nautgripum fækkað
um 50%, hrossum um 60% og sauðfé um allt að 80%.
Telja má fullvíst að móðan hafi kvalið önnur og smærri dýr en húsdýrin eingöngu. Séra Jón Steingrímsson lýsti þessu
eins og svo mörgu öðru:
,,Allir sumarfuglar og varpfuglar flýðu nú burt, egg þeirra, er þá eftir fundust voru lítt ætileg
fyrir brennisteinsmekkk. Smásilungar fundust hér dauðir í svokölluðum veiðikíl og víðar annars
staðar. Grátittlingar, steindeplar og maríuerlur voru hér sem villtir nokkra stund og fundust svo
dauðir hópum saman. Mýs útrýmdust og kettir drápust þar af leiðandi úr hungri.''
Það vekur athygli að eftir að gosinu lauk og vötn runnu í farvegi Skaftár á ný, að silungur sótti þangað í stórum stíl.
Orsök þess var sennilega sú að mý og önnur skordýr flykktust þangað. Meðal þessara skordýra var vængjað skordýr,
nokkurs konar bjöllur, sem aldrei höfðu sést fyrr á Íslandi. Þær settust á tún og plöguðu heyskaparfólk. Þar sem
eiturmóðan lagðist yfir landið skildi hún líka eftir sig sviðna jörð, gras gulnaði, og heyfengur brást af þeim sökum sumarið
1783. Þetta hafði gífurleg áhrif á afkomu fólksins. Sú litla heyuppskera sem fékkst þetta sumar nægði engan veginn til
að fóðra öll dýrin. Auk þess var heyið oft mjög mengað. Veturinn 1783-1784 var harður, bæði kaldur og
úrkomusamur. Kuldatíðin stóð frá því í desember og fram á vor og hélt áfram sumarið 1784. Búfénaðurinn hrundi því úr
hor og sjúkdómum. í kjölfarið fylgdi mikil eymd og hungursneyð.
Í Móðuharðindunum fækkaði íbúum landsins úr 48.884 fyrir gos niður í 38.368 árið 1786 eða um tæpan fjórðung. Í
Fljótshverfi, Meðallandi og á Síðu dóu tæp 40% íbúanna.
Sumarið 1785 lauk Móðuharðindunum eftir tveggja ára hörmungar. Fólki tók samt sem áður ekki að fjölga fyrr en
1787, og tóku þá jarðir í Vestur-Skaftafellssyslu og víðar að byggjast upp aftur.
Það hefur löngum verið umdeilt hverjar raunverulegar orsakir Móðuharðindanna voru. Margir vildu meina að
náttúruhamfarirnar væru grundvallarorsök þeirra. En sannleikurinn er sá að Íslendingar höfðu engar forsendur til að
bregðast við neyðinni í Móðuharðindunum. Fátækraframfærsla hreppanna, sem var eina skipulagða hjálparstarfsemin
við bjargarlaust fólk, var háð því að tíundir væru greiddar og að hægt væri að fá framfærslu fyrir niðursetninga á
heimilum manna. Menn voru sammála um það að harðindin stöfuðu m.a. af lélegu skipulagi. Einnig komu viðbrögð
erlendis frá bæði seint og illa.
[Yfirlit]
Mislukkaðar ráðstafanir
Fréttir um þessar hörmungar á Íslandi bárust til Danmerkur um haustið 1783 er skip kaupmanna komu frá landinu.
Fyrstu viðbrögð stjórnarinnar bera með sér að fregnir hafi verið fremur óljósar og talið að áhrifa gossins myndi ekki
gæta annars staðar en á Suðurlandi. Hafist var handa um fjársöfnun í Danmörku og skip sent með matvæli til
bágstaddra á eldsvæðinu í nóvember 1783, en það hraktist til baka og urðu skipverjar að hafa vetursetu í Noregi. Það
kom ekki til landsins fyrr en í apríl 1784. Með skipinu voru Hans von Levetzow, síðar stiftamtmaður á Íslandi og
Magnús Stephensen, náttúrufræðinemi í Kaupmannahöfn, en þeim var ætlað að gera skýrslu um náttúruhamfarirnar.
Matvælasendingin með skipinu kom ekki að því gagni sem til var ætlast. Flutningar gengu illa um eldsvæðið vegna
hesteklu auk þess sem neyðin var miklu meiri og víðtækari en talið var í fyrstu. Hún náði til alls landsins. Einn þeirra
konunglegu embættismanna er rannsökuðu hag Íslands í kjölfar harðindanna var prófessor Von Eggerts. Hann hélt því
fram að hungursneyðin stafaði eingöngu af klaufalegri tilhögun í stjórn landsins.
Niðurstaðan er því að Móðuharðindin voru margslungið fyrirbæri þar sem saman fóru margs kyns náttúruhamfarir í
samfélagi sem á engan hátt var tilbúið að mæta slíkum hamförum. Saman fóru eldar og ísar, verðfall á íslenskum
útflutningsvörum, slæmt verslunarfyrirkomulag, almenn fátækt, skeytingarleysi íslenskra yfirvalda gagnvart örlögum
fátæklinga og viðbragðstregða skriffinna krúnunnar í Kaupmannahöfn. Hér er engan veginn allt upp talið, en samtvinnun
ólíkra þátta náttúruhamfara og ólíkra samfélagsfyrirbæra skapaði Móðuharðindin.
[Yfirlit]
Frá Laka til lýðræði
Veðurfar breyttist meðan á gosinu stóð, líkt og hefur gerst í kjölfar allra eldgosa sem hafa verið nógu kröftug til að
brennisteinsoxíð frá þeim hafi náð upp í heiðhvolfið. Hitastig lækkaði og jók enn á hörmungarnar. Efnin í móðunni áttu
sinn þátt í kólnuninni. Þau gleyptu í sig orkuríkustu geisla sólarinnar þannig að þeir komust ekki til jarðar. (Slík áhrif
stórgosa eru minni nú á dögum þar sem gróðurhúsaáhrifin draga úr kólnuninni). Veturinn 1783-1784 var harður, bæði
kaldur og úrkomusamur. Mikið var um hafísa og einnig lagði nokkra firði fyrir norðan land enda var mannfall í þeim
landshluta hvað mest. En áhrifanna gætti ekki eingöngu hér á landi.
Við athugun á heimildum hefur komið í ljós að bláleit móða lá yfir Evrópu á þessum tíma. Í Bretlandi hélst til dæmis
móða eða reykkennd þoka frá 20. júní til 20. júlí 1783. Það vakti athygli að þó breytingar yrðu á vindátt hélst mistrið
óbreytt. Um hádag var sólin að sjá sem tungl á bak við skýjaslæðu, sólskin dauft, og sólin mjög rauð við sólaruppkomu
og sólarlag. Talið var að þessi móða ætti uppruna sinn í eldgosi í Assamafjalli í Japan sem hófst árið 1783. En mun
líklegra er þó að orsakanna sé að leita í Skaftáreldum, sem þá stóðu sem hæst. Gögn frá Bretlandi benda til þess að
veturinn 1783 - 84 hafi verið óvenjulega harður, sem rekja má til móðunnar.
Í Þýskalandi var sumarið 1783 nefnt bláa sumarið, en það er vegna þoku eða misturs sem grúfði sig yfir landinu.
Þessari móðu létti ekki allt sumarið, ólíkt því sem er með venjulega þoku, sem léttir er sól hækkar og loftið hitnar. Það
bendir til þess að móðan hafi ekki verið úr raka eða vatnsdropum, heldur þurr, úr einhverjum gastegundum, aðallega
brennisteinsoxíðum, sem rekja má til Skaftárelda.
Í norðaustanverðum Bandaríkjunum varð móðunnar einnig vart. Thomas Jefferson, síðar forseti Bandaríkjanna, var
mikill áhugamaður um veðurfræði og hélt nákvæma skrá yfir hitastig á þessum árum. Samkvæmt mælingum hans kólnaði
mjög síðsumars 1783 og næstu þrjú árin voru óvenju köld. Veturinn 1784, var til dæmis 4,8 °C undir meðaltali þessa
árstíma. Til samanburðar má nefna að árs meðalhiti hér á landi er um 5°C. Þannig var höfnin í New York lokuð vegna
ísa í 10 daga og sleðafært um mörg sund sem aldrei hafði lagt, áður svo vitað væri.
Benjamin Franklin sá kunni vísindamaður var sendiherra Bandaríkjanna í Frakklandi og bjó í París á þessum árum. Um
sumarið 1783 og árin þar á eftir skrifaði hann meðal annars.
,,Um sumarið lá þykk bláleit móða yfir, sem skyggði á sólina um alla Evrópu og stóran hluta
Norður- Ameríku. Á þessum árstíma þegar geislar sólar eiga að vera sterkastir, voru þeir
máttlitlir gagnvart þessari þykku móðu. Sólin sást ekki við sólarupprás í París fyrr en hún var
komin í 19° hæð yfir sjóndeildarhringinn, en það stytti þann tíma sem sólar naut um 2 -3 klst
yfir daginn. Ef sólargeislum er safnað gegnum safnlinsu stækkunarglers og þeim beint á pappír,
brenna þeir gat á hann. En vegna móðunnar voru geislar sólar svo veikir, að væri þeim safnað í
brennipunkt á pappir gerðist ekkert. Það örlað varla á á brúnum lit á pappirnum. En hvaðan
kom þessi þoka sem lá yfir stórum hluta heims? Ef til vill á hún uppruna sinn utan okkar jarðar,
þá helst ryk, frá himinhnetti eða halastjörnu ,sem jörðin hefur fangað.. Líklegra er þó að þessi
móða sé komin frá Íslandi, reykur sem streymt hefur frá eldgosi í Heklu og hugsanlega frá því
nýja eldfjalli sem reis úr sæ við ísland vorið 1783 og gæti reykur þess hafa borist um allt
norðurhvel með vindum.''
Það vekur athygli að Franklin taldi Skaftárelda vera í Heklu, sem staðfestir hversu fræg Hekla var, en einnig það að
hann skuli hafa þekkt til tilurðar Nýeyjar vekur eftirtekt. Rannsóknir Benjamíns Franklin voru líklega þær fyrstu sem
gerðar voru í tengslum við áhrif eldgosa á loftslag. Þannig olli mengunarmóðan frá Skaftáreldum tímabundinni kólnun,
ekki aðeins á Íslandi heldur einnig um stóran hluta norðurhvels jarðar.
Upphaf iðnbyltingarinnar er oft talið vera um miðja 18. öld. Framfarir í
iðnaði og tæknivæðingu voru örar. Lífskjör breyttust til batnaðar og fólki tók
að fjölga. Fjölgunin var örust í borgunum þar sem atvinnutækifærin voru.
Samtímis voru að verða breytingar á valdreifingu, þar sem upp var að koma
öflug borgarastétt, sem krafðist aukinna réttinda til fjöldans. Það var
uppgangur í þjóðfélaginu og því auknar kröfur til lífsgæða. Bændur sáu sífellt
vaxandi fjölda borgarbúa fyrir fæðu. Haustið 1783 varð skyndilega mikill
uppskerubrestur.
Alkunna er að meginorsök frönsku byltingarinnar var þrálátur
uppskerubrestur og hungur sem fylgdi í kjölfarið. Eftir mörg feit ár komu
mögur ár, sem einkenndust af skorti. Viðbrögð alþýðunnar voru því önnur
við hungrinu en þau hefðu orðið þrjátíu árum fyrr. Þannig var byltingin öðrum
þræði hungursuppreisn örvæntingarfullrar alþýðu sem undir þessum
kringumstæðum fylgdi borgarstéttinni. Þannig má leiða að því getum, hvort
byltingin hefði orðið á þessum tíma eða með þessum hætti ef harðindin af
völdum Skaftárelda hefðu ekki komið til. Byltingin sem breytti heiminum og
opnaði fyrir framrás lýðfrelsisafla sem skópu réttarríki nútímans átti að hluta
til uppruna sinn í Skaftafellssýslu.
[Yfirlit]
Hamfarir | Jarðfræðilegar | Eldgos
