Það hófst skyndilega aðfaranótt 23. janúar 1973, þegar jörðin rifnaði austur af Kirkjubæ og tæplega 2
km löng rifa opnaðist. þar sem áður voru 
tún, um 200 m frá næstu húsum. það sem engan hafði órað
fyrir var orðið! Eldgos á
Heimaey eftir 5000 ára goshlé.
Uppaf sprungunni teygðu
logandi eldstólpar sig til himins.
Hraun vall upp úr sprungunni,
sem náði frá flugvellinum á miðri
háeynni og norður að
innsiglingunni við Ystaklett.’’
Nokkrum klukkustundum síðar
byrjuðu eitraðar gufur frá
eldgosinum og öskusáldur að
leggjast yfir bæinn. Fyrstu daga
eldgossins þeyttust gosefni upp
úr röð 30-40 gíga á
hraunsprungunni er var þá
600-700 m að lengd. Eftir
nokkurra daga gos lokaðist
sprungan og gaus síðan um tíma
úr 3 eldgígum og að lokum úr
einum gíg, er myndaði eldfjallið Eldfell.
Allur bærinn var undirlagður ösku og eimyrju. Af 1345 íbúðarhúsum grófust nær 400 hús undir ösku
og hraun en önnur 400 skemmdust að meira eða minna leyti. Gosið var kröftugt í fyrstu en í maí dró úr
því og í júní mældist ekkert hraunrennsli frá gígnum. Að kvöldi 26. júní lauk gosinu. Heildarmagn
gosefna úr eldgosinu var um 250 millj. m3 og heildarflatarmál hraunsins varð 3,2 ferkílómetrar. Við
gosið stækkaði Heimaey talsvert eða um 20%.
Fyrirboðar eldgossins voru ekki margir. Seint að kvöldi 22. janúar fundu íbúar austarlega á Heimaey
jarðskjálftakippi við og við, en það var sjaldgjæft í Eyjum. Einnig hafði marga dreymt sitthvað er ráða
mátti sem fyrirboða eldgoss. Í ljósi þeirra atburða sem áttu sér stað er Surtsey reis úr sæ eru slíkir
draumar ekki langsóttir. Ekki var tekið mikið mark á slíku.
En hver voru viðbrögð fólks sem vaknaði upp um nótt við það að eldgos var hafið í bænum þeirra.
,,Maður nokkur á Oddstöðum vaknar um nóttina í albjörtu herberginu. Fyrst hélt hann að sólin væri að koma upp en það gat ekki staðist því þetta var í janúar. Svo karl vekur konu sína og segir "Elskan mín! Gáðu hvort að það sé kviknað í húsinu hjá þorgeiri nágranna okkar." Konan gerir svo. Er hún stendur við gluggann segir karl: "Hvað er það elskan mín", hún segir ekki orð svo karl staulast á fætur og sér hvað var. "Fyrir framan mig opnaðist jörðin líkt og rennilás, og eldstrókar stóðu upp úr jörðinni sem spýttu hnullungum og torfi í allar áttir", sagði hann síðar .''
Strax og menn urðu eldgossins varir, var hafist handa við að flytja fólk út í báta, en svo heppilega vildi til að allur Vestmannaeyjaflotinn var í höfn vegna brælu. Brottflutningurinn gekk ótrúlega vel, margir neituðu að yfirgefa Eyjarnar, einkum eldra fólk, en að lokum fór svo að flestir létu undan. Voru nær allir íbúarnir, þá 5300 manns, fluttir til lands þá um nóttina, flestir með bátum til Þorlákshafnar en aðrir með flugvélum til Reykjavíkur. Voru þetta mestu fólksflutningar á sjó sem um getur frá því að Ísland byggðist.
Hugrekki
Vestmannaeyinga var
aðdáunarvert, sérstaklega
fyrstu gosnóttina. Fólkið
var auðvitað óttaslegið, en
það þó var það
æðrulaust, ekkert fálm
eða stjórnleysi. Þegar
fólkið kom til
Þorlákshafnar voru þar
tilbúnar fjöldi
hópferðabifreiða til að
flytja fólkið á
móttökustöðvar í
Reykjavík, þaðan var
síðan haft samband við
skyldfólk þess. Gekk þetta ótrúlega fljótt fyrir sig. Nokkrum dögum síðar var tekist handa við að
útvega fólkinu atvinnu og húsnæði. Auðvelt var að fá atvinnu en erfiðara var með húsnæði, þurftu sumir
að búa þröngt og margar fjölskyldur tvístruðust. Miðstöð Vestmannaeyinga var komið á í Hafnarbúðum
þar sem ýmis þjónusta var við þá og daglega var útvarpsþáttur er var með fréttir úr Eyjum og var einnig
einskonar samskiptamiðill Vestmannaeyinga.
Hjálparstarf við Vestmannaeyinga og í tengslum við gosið var mjög mikið. Á meðan á gosinu stóð var unnið mikið björgunar- og varnarstarf, voru þar einkum Eyjamenn en einnig fjöldi sjálfboðaliða og björgunarmanna af fastalandinu. Eignir fólksins, tæki og aðrir hreyfanlegir hlutir, voru fluttar frá Eyjum, reynt var að moka af þökum húsa svo að þau hryndu ekki undan þunga gjóskunnar, neglt var fyrir glugga með járnplötum svo glóandi molar þeyttust ekki inn. Varnargarðar voru reistir til að beina hraunflóðinu frá bænum og höfninni og síðast en ekki síst, var reynt að hægja og stöðva hraunstrauminn, er ógnaði höfninni, með vatnskælingu.
Það var ekki í fyrsta sinn sem vatn var notað til að breyta rennsli hrauns. Hugmyndin er upprunnin á Sikiley á miðöldum þegar menn klæddir blautum skinnklæðum grófu skurði og jusu hraunflóð frá Etnu vatni í von um að bægja hraunflóðinu frá heimabæ sínum. þeim tókst að frelsa bæinn frá hrauninu sem þá rann um næsta dal og eyddi byggð þar sem aftur leiddi til stríðs milli íbúa þorpanna tveggja. Og líklega meira tjóns en hraunið eitt hefði nokkurn tíma valdið
Strax að loknu eldgosi hófst hreinsun bæjarins og margs konar uppbygging, ekki var nema lítill hluti húsa íbúðarhæfur fyrst um sinn. Stórfé hafði verið gefið til hjálpar- og uppbyggingarstarfa frá Norðurlöndunum en einng hafði verið mikil fjársöfnum hérlendis. Fór þetta fé og aðrar gjafir til Viðlagasjóðs er sá um að útdeila þeim. Eyjafólkið fór að flytjast aftur heim strax um sumarið, en talið er að um 1700 manns hafið ekki snúið aftur.
Flestir Vestmannaeyinga virtust taka hamförunum með stakri ró, en voru þó óþreyjufullir að komast
aftur heim til að vitja eigna sinna. Leiði settist 
að mörgum enda söknuðu þeir heimahaganna, fannst
þeim sem þeir sætu uppi á
öðrum og það þoldu þeir ekki.
Er líða tók á gosið fóru einstakir
hópar Eyjamanna að boða til
funda er ávallt voru fjölsóttir,
reyndi fólkið þannig að styðja
hvert annað og afla frétta úr
Eyjum. Þótti mörgum hart að
vera bannað að fara til Eyja
meðan á gosi stóð, þar sem
ekki veitti af hjálpfúsum
höndum. Var þeim ekkert vel
við það, að hver sem væri, færi
inn í hús þeirra til að bjarga
einkaeigum. Við flutningana til
meginlandsins týndust margir
hlutir eða brotnuðu og vildi
fólkið því geta stjórnað
flutningum eigna sinna sjálft.
Einnig gagnrýndu
Vestmannaeyingar margar aðrar
ákvarðanir yfirvalda þó svo að þeir væru auðvitað afar þakklátir fyrir alla þá hjálp og aðstoð er hafði
verið veitt. Eitt af því sem þeim þótti kynlegt var að ekkert hús Viðlagsjóðs, er voru ætluð heimilislausu
fólki, fór út til Vestmannaeyja. þrátt fyrir að telja megi að það hafi tekið bæjarfélag Vestmannaeyinga
rúmlega 10 ár að komast yfir afleiðingar eldgossins bætti það landkosti Heimaeyjar talsvert. Er þá
einkum átt við bætt hafnarskilyrði og hraunhitaveituna.
Eldgosið í Heimaey var alvarlegt áfall fyrir Vestmannaeyjar og þjóðarbúið, enda var ein mikilvægasta verstöð landsins í voða. En fátt er svo með öllu illt að ekki boði nokkuð gott. Rauðamöl, vikur og gjall og nýmyndaðar sandstrendur bættu mjög upp skort á byggingarefni og efni til ýmissa framkvæmda. Hraunið sem rann í innsiglinguna veitti höfninni skjól fyrir suðaustanátt svo hún varð betri en nokkru sinni fyrr. Og Vestmannaeyingum tókst að nýta sér varma hraunsins til upphitunar á vatni. Hitaveitan varð ekki aðeins hagkvæmt fyrirtæki, hún varð líka tákn um lítinn sigur mannsins á eyðandi náttúruöflum
Augljóst er að Vestmannaeyingar hafa þurft að þola margt í gegnum aldirnar. Æðruleysi þeirra
gagnvart æðri máttarvöldum er aðdáunarvert. Sem dæmi má nefna Eyjasjómennina. Á meðan á gosinu
stóð stunduðu margir fiskveiðar á fullu á Eyjamiðum þó svo að sjósókn þangað væri erfið frá öðrum
verstöðvum, ekki var vert að láta heila vertíð fara til spillis.