Nánar um Suðurlandsskjálftann.
HUGSANLEG ÁHRIF SUÐURLANDSSKJÁLFTA
Áhrif á mannvirki skv. Mercali kvarða
Ef litið er kort af Atlantshafshryggnum sédt að hann liggur þvert yfir Ísland. Það er einmitt hans sök að Ísland er land mikilla eldsumbrota og náttúruhamfara. Suðurlandsundirlendi er á flekaskilum tveggja af stærstu flekum jarðarinnar, Evrasíuflekans, sem á er meginland Evrópu og stór hluti Asíu, og Norður - Ameríkuflekans. Jarðskjálftavirkni stafar meðal annars af gliðnun flekanna tveggja, og má þannig segja að Hreppar séu á leiðinn til vesturs en Skeið til austurs. Mesta hættan á stórum jarðskjálftum eru á Suðurlandi. Yfir þvert Suðurland liggur mikið brotabelti, en það myndast þar sem flekkarnir hliðrast.
Þar sem hliðrunin nær ekki til yfirborðsins myndast nokkuð sérstakt mynstur á yfirborðinu, þar sem ílangir garðar myndast samhliða en á milli þeirra þversprungur. Stærstu jarðskjálftar á úthafshryggjum verða í og við brotabelti. Skjálftar við brotabelti geta hæglega orðið yfir 7 á Richterkvarða.
Frá örófi alda hafa jarðskjálftar dunið yfir Suðurland með reglulegu millibili. Fyrsti skjálftinn sem heimildir eru til um eru frá 1164 en seinasti stóri skjálfti varð árið 1912. Annars eru heimildir um skjálftana allt til 17. aldar taldar fremur óljósar og óáræðanlegar og ekki er ólíklegt að einhverja skjálfta vanti í heimildir. Er þó aðalega átt við tímabilið fyrir tíð sagnaritunar og 15. 16. öld. Hér á eftir kemur upptalning á helstu skjálftum sem heimildir eru til um.
Árið 1013. 11 manns fórust í jarðskjálfta.
Árið 1164. Landskjálfti í Grímsnesi og létust 19 manns.
Árið 1182. 11 manns fórust í landskjálfta.
Árið 1211. Margir bæir hrundu og 18 manns fórust í miklum jarðskjálfta 7. júlí.
Árið 1294. Heklugos og miklir jarðskálftar. Geysir er talin uppkominn í þessum skjálftum
Árið 1308.Landskjálfti mikill fyrir sunnan land svo að víða rifnaði jörð og féllu niður 18 bæir, en 6 manns létu lífið.
Árið 1311. Í miklum skjálftum 10. og 11. janúar féllu 52 bær.
Árið 1339. Kom jarðskjálfti svo mikill fyrir sunnan land þann 22. maí, að menn og fénaður gátu ekki staðið í fæturna. Hús hrundu mest á Skeiðum og í Flóa og í Holtamannahrepp og víða annars staðar milli Þjórsá og Eystri Rangár. Hrundi fjöldi bæja eða tóku að færast úr stað. Létust nokkur börn og gamalmenni. Rifnaði jörðin víða og spratt fram vatn, bæði heitt og kalt. Hrundi úr fjöllum og sprungu hamrar víða í sundur. Féllu menn af reiðskjótum sínum á vegunum og urðu að liggja á meðan skjálftinn reið yfir. Þá kom fram hver í Henglafjöllum þar sem áður var slétt jörð.
Árið 1370. Þetta ár varð landskjálfti fyrir sunnan Ölfus það sterkur að 12 bæir lögðust í rúst en 6 manns létust.
Árið 1389. Miklir jarðskjálftar, bæir hrundu og upp komu nýir hverir á Geysi.
Árið 1391. Landskjálfti mikil fyrir sunnan land um Grímsnes, Flóa og Ölfus. 14 bæir hrundu að nokkru leiti, en bæirnir Miðengi, Búrfell og Laugardælir lögðust gjörsamlega í rúst nema hvað kirkjan stóð á Laugardælum. Rifnaði víða jörð svo að upp kom vatn. Fannst þessi landskjálfti allt að Holtavörðuheiði. Aðeins létust örfáir fátækir menn.
Árið 1546. Landskjálfti um fardaga og varð hans mest vart í Ölfusi. Hrundu þar niður bæir og hús en ekkert manntjón hlaust af.
Árið 1581. Þann 30. maí klukkan 3 um morguninn skók mikill skjálfti Suðurland. Hrundu margir bæir á Rángárvöllum og í Hvolhreppi og varð mannskaði víða þegar húsin hrundu. Á Bergvaði varð undir bænum kona og tveggja vetra gamalt barn hennar og á Lambhaga varð maður undir þegar biti brotnaði og féll á háls hans. Víða annars staðar urðu menn undir bæum sínum og létu þannig líf sitt. Eru til óljósar fréttir um það að 9 manns hafi látið lífið fyrir austan og að þar hefðu myndast hyldjúpar gjár.
Árið 1613. Landskjálfti á Suðurlandi. Hrundu nokkrir bæir í þeim landskjálfta og hrundi Fjall á Skeiðum að mestu leiti. Þar á hlaðinu lá reiðningstorfa en hvarf hún í landskjálftanum og sást aldrei aftur.
Árið 1618. Gengu landskjálftar yfir Suðurland á öllum tíðum bæði dag og nótt um haustið og fram að jólum. Í einum kippnum hrundu 4 bæir í Þingeyjarþingi og sprakk þar jörð í sundur svo að varla var hægt að komast yfir.
Árið 1624. Suður í Flóa komu allsnarpir landskjálftar. Féllu þar tveir bæir.
Árið 1630. Þetta ár urðu 3 jarðskjálftar um veturinn og létust 6 manns undir bæjum sínum. Sterkasti skjálftinn reið yfir um nóttina þann 21. febrúar 1630. Hrundu bæði hús og bæir og áttu menn oft fótum fjör að launa. Í þessum jarðskjálfta sprakk jörðin sumstaðar í sundur og mynduðust stórar og djúpar gjár. Mynduðust nokkrir nýir hverir í Haukadal en sumir hverir er fyrir voru hurfu eða þornuðu upp. Stórir hverir sem höfðu ekki gosið þá í 40 ár byrjuðu allt í einu að gjósa ótt og títt. Í þessum jarðskjálftum mynduðust á Skálholti djúpar gjár þvert yfir vegi svo að ógjörningur var að fara yfir þá og fórust þar bæði menn og fénaður.
Árið 1633. Landskjálftar á Suðurlandi, bæir hrundu í Ölfusi. Stóð allan veturinn.
Árið 1657. Miklir jarðskjálftar skuku allt suður og vesturland, einna mest í Fljótshlíð og Flóa. Hrundu 2 bæir í Flóa en ekkert manntjón varð. Í Fljótshlíð þann 16. mars kom jarðskjálftakippur svo að víða hrundu veggir og hrundi einn bær til grunna en fyrir guðs mildi varð ekkert manntjón.
Árið 1658. Nóttina milli annars og þriðja dags páska gengu 2 miklir jarðskjálftar yfir.
Árið 1663. Jarðskjálftar á Reykjanesskaga eyddu mörgum bæjum fjær og nær. Kleifarvatn nálægt Krísuvík minnkaði. Vatnið rann í gjár sem voru neðanjarðar svo að fær varð vegur meðfram klettinum en áður hafði vatnið náð 300 fet upp á hamarinn.
Árið 1671. Um sumarið varð mikill jarðskjálfti í Grímsnesi og í Ölfusi. Féllu víða hús.
Árið 1706. Miklir jarðskjálftar setja svip sinn á þetta ár. Fyrstu kippirnir komu fram þann 28. janúar en mestir urðu skjálftarnir þann 20. apríl. Þá hrundu 24 lögbýli í Ölfusi og utarlega í Flóa og margar hjáleigur. Þá hrundi bærinn Arnarbæli og 11 hjáleigur þar umhverfis og stóðu aðeins tvö hús uppi ásamt kirkjunni. Á Kotferju féll þakið á búrinu ofan á gamla konu og fékk hún samstundis bana. Flúði fólk nakið út úr rúmum sínum og komst það sumstaðar út á þekjuna með smábörn og gamalmenni. Kofar og veik hús stóðu þar sem sterkari hús féllu, matföng og búsáhöld spilltust, búfénaður drapst en hvergi urðu slys á mönnum fyrir utan konuna sem fyrr hefur verið sagt frá. Hræringar þessar stóðu yfir langt fram á vor en voru minni eftir því sem vestar dró og fundust þær vart á Öndverðanesi.
Árið 1732. Þá varð þann 7. september landskjálfti það mikill á Rángárvöllum að það skemmdust 40 bæir þar og í Eystrihrepp, en 11 bæir hrundu til grunna. 4 menn meiddust en enginn lét lífið.
Árið 1734.Þann 21. mars varð mikill landskjálfti og hrundu bæir í Flóa og á mörgum öðrum stöðum. Í Árnessýslu hrundu 30 bæir alls en 60 til 70 skemmdust eða urðu fyrir minniháttar tjóni. 7 til 8 manns létust og mikið af búpeningi drapst.
Árið 1749. Þá varð allstór jarðskjálfti á Suðurlandi en þó varð hans mest vart í Ölfusi. Hús lágu við hruni og er þess getið að undirstaða undir bænum á Hjalla hafi sigið heilar 2 álnir(120cm). Í Borgarfirði varð skjálftans einnig vart svo og í Skrifla í Reykholtsdal.
Árið 1752. Landskjálftar voru þann vetur í Ölfusi og hrundu 11 bæir en sumir segja að það hafi verið 12 bæir og ein kirkja.
Árið 1754. Landskjálfti í Krísuvík og myndaðist þar hver sem var 6 faðma breiður og 3 faðma djúpur.
Árið 1784. Þann 14. og 16. ágúst þessa árs dundu yfir einhverjir þeir stærstu jarðskjálftar sem dunið hafa á Ísland á síðari tímum. Hundruðir bæja hrundu í þessum hörmungum. Voru jarðskjálftar einna harðastir í Árnessýslu og Rangárvallasýslu en þó einkum og sér í lagi í Árnessýslu. Skall jarðskjálftinn yfir þegar menn voru flestir komnir heim af engjunum til þess að matast. Þar sem að húsin hrundu öll í fyrstu skjálftahrinunni urðu margir tepptir í rústunum og var það mikil mildi að aðeins þrír skyldu láta lífið. Í þessum skjálfta varð gífurlegt eignartjón. Í Rangárvallasýslu er talið að 30 bæir hafi hrunið og að öll hús hafi hrunið á 23 þeirra, nálega 150 hús voru gjörónýt og 50 önnur illa löskuð. Enn meiri skemmdir urðu þó í Árnessýslu en þar hrundu 70 bæir og milli 70 og 80 skemmust illa og má telja að í þessum hörmungum hafi u.þ.b. 1900 bæir eyðilagst eða hrunið að hluta. Margir urðu af þessum sökum heimilislausir. Þetta húslausa fólk hafðist þá við á víðavangi í næstum öllum sveitum Suðurlands og átti það engra annarra kosta völ en að búa til moldarhreisi eða gera við þau hús er enn má segja að héngu uppi og í þeim urðu þau að hýrast yfir veturinn.
Árið 1789. Miklir landskjálftar voru 10. júní í Árnessýslu og víðar svo hús hrundu á mörgum bæum. Vikuna eftir voru miklar jarðhræringar og liðu varla 10 mínútur á milli hræringa. Mynduðust sprungur á ýmsum stöðum og varð þessara sprungumyndana mest vart á Þingvöllum þar sem ótal sprungur komu í hraunið. Við Almannagjá flæddi yfir fornan alfaraveg og hefur fólk ætíð síðan gengið niður í Almannagjá eftir Kárastaðastíg. Þá hrundu margir klettar úr Almannagjá og er talið að allt land milli Almannagjár og Hrafnagjár hafi sigið um rúma áln (um 60 cm).
Árið 1808. Talsvert harður jarðskjálfti varð þetta ár á Suðurlandi og breyttust þá laugar og hverir.
Árið 1828. Mikils jarðskjálfta varð vart í Fljótshlíð. Hrundu þar flestir bæir og 8 í Landeyjum. Enginn lét lífið fyrir utan eitt lítið barn sem dó af bjargarleysi.
Árið 1829. Þann 21. febrúar varð vart mikilla jarðhræringa. Harðastir voru þessir jarðskjálftar í kringum Heklu en þar skemmdust 6 eða 7 bæir.
Árið 1896. Ein allharðasta jarðskjálfthrina á Suðurlandi sem heimildir eru til um hófst þann 26. ágúst þessa árs. Dundi fyrsti skjálftinn yfir Suðurlandsundirlendið án fyrirvara með geigvænlegum afleiðingum og olli geysimiklu tjóni. Í skjálftunum urðu margar fjölskyldur í Árnes- og Rangárvallasýslu heimilislausar, búslóðir þeirra eyðilagðar og vetrarforðinn spilltur. Átti fyrsti skjálftinn upptök í Landssveit og olli miklu tjóni. Annar skjálftinn sem kom daginn eftir og átti upptök sín á svipuðum slóðum. Í báðum þessum skjálftum mynduðust miklar sprungur sem enn má sjá við bæina Flagbjarnarholt og Lækjarbotna. En skjálftunum var ekki lokið því 5. september reið harður skjálfti yfir með upptök vestar á svæðini þ.e.a.s. á Skeiðum. Fjórði skjálftinn reið svo yfir 6. september og í þetta skipti olli hann mestu tjóni í Ölfusi. Fimmti og seinasti skjálftinn sem olli tjóni varð svo þann 10. september en hann átti upptök sín í Gaulverjarbæjarhreppi austur af Selfossi. Þessi skjálfti olli ekki nándar nærri eins miklum skemmdum eins og fyrri skjálftarnir.
Heimildir greina ekki frá miklu manntjóni en víða varð fólk að hlaupa út úr hrynjandi bæjarhúsum og þykir það kraftaverki næst að aðeins 3 skildu hljóta bana. Séra Skúli Skúlason í Odda lýsir þessum hörmungum í Rangárvallasýslu á þennan hátt: "Það er eins og bæirnir séu kramdir niður og svo er grjót og mold, viðir og veggir, matvæli, fatnaður og húsgögn í einum hrærigraut, hvað innan um annað, og svo fólkið klæðalítið, húsvillt og matarlítið og ófært um að bjarga því litla, sem finnast kynni lítt skemmt undir rústunum".
Voru skemmdir á byggingum gríðarlega miklar og er listi yfir skemmdir hér meðfylgjandi.
26. ágúst hrundu 517 bæjarhús 1326 fénaðarhús alls 1843 hús.
27. ágúst hrundu 64 bæjarhús 89 fénaðarhús alls 153 hús.
5. september hrundu 483 bæjarhús 685 fénaðarhús alls 1168 hús.
6. september hrundu 207 bæjarhús 232 fénaðarhús alls 439 hús.
10. september hrundu 39 bæjarhús 50 fénaðarhús alls 89 hús.
Alls hrundu í skjálftanum 1309 bæjarhús 2383 fénaðarhús alls 3692 hús.
Ótrúlegt er hvað fáir létust í þessum jarðskjálfta og eru til ótrúlegustu sögur af fólki sem komst lífs af. Má þar nefna gamlan blindan karl sem bjó á Þórarinsstöðum. Var hann úti í fjósi þegar skjálftinn reið yfir og hrundi allt fjósið niður. Var gamli maðurinn svo heppinn að það var lítil hola í básnum þar sem hann var og lifði hann því af. Allt í allt létust 2 menn og ein kona. Á Selfossi hrundi bær í eigu þeirra hjóna Arnbjarnar og Guðrúnar Magnúsdóttur. Voru þau í baðstofunni þegar skjálftinn reið yfir og grófust þau undir bæ sínum. Herma heimildir að þau hafi verið lengi lifandi í rústunum en voru bæði látin þegar þegar björgunarmenn loksins komust að þeim. Hitt dauðsfallið átti sér stað í Dufþekju í Vestmannaeyjum. Voru þar fimm menn að veiðum þegar skjálftinn reið yfir. Köstuðu þeir sér allir á grúfu hver við hlið annars en einn þeirra, Ísleifur Jónsson, fékk stein í höfuðið og lést af sárum sínum að nokkrum dögum liðnum.
Árið 1912. Mánudaginn 8. maí varð vart mikils jarðskjálfta og þess mesta síðan 1896. Jarðskjálftinn átti upptök sín að rekja til Heklu enda var skjálftinn mestur á svæðinu í kringum eldfjallið og mældist 7.0M. Tjón af völdum skjálftans varð umtalsvert. 30 bæir hrundu frá Þjórsá og að Eyjafjöllum. Fólkið sem missti heimili sín átti erfitt uppdráttar og varð það að búa í útihúsum þar sem bæirnir voru óíbúðarhæfir. Eina mannfallið í skjálftanum varð þegar sperra féll á barn sem sat í örmum móður sinnar og lést það samstundis.
Árið 2000. Skjálftahrina er
virðist lík þeirri sem varð 1896 en þá
stóð hrinan í 12 daga og urðu 5 stórir skjálftar auk þúsunda minni skjálfta.
Þann 17. júní, á er hæst stóðu þjóðhátíðarhöld, urðu miklir jarðskjálftar á Suðurlandi. Stærsti kippurinn mælist 6,5 á Richter og voru upptök hans í Holtum. Í kjölfarið urðu margir skjálftar minni og er ekki séð fyrir endann á skjálftahrinunni. Nokkrar skemmdir urðu á húsum en ekkert manntjón. Skjálftavirkni færðist vestar og varð í kjölfarið mest við austanvert Hestfjall.
Þann 21. júní kl. 00.51.47 hrukku íbúar um mest allt sunnan og vestanvert landið upp er snarpur skjálfti varð á sprungu skammt austan við Hestfjall, um 9 km. vestar en fyrri skjálfti. Skjálftinn mældist 6,6 M eða svipaður og sá sem reið yfir 17. júní. Aftur urðu skemmdir á mannvirkjum en engin teljandi slys á fólki.
Nær öllum meiri háttar skjálftum og skjálftahrinum sem verða á Suðurlandi má skipta í tvo flokka. Annars vegar stakir jarðskjálftar eða hrinur sem halda sig við afmörkuð svæði á skjálftasvæði Suðurlands. Hins vegar eru skjálftahrinur sem ganga yfir allt svæðið, byrja austast og fara vestur eftir svæðinu, og geta staðið allt frá nokkrum dögum upp í tvö til þrjú ár. Seinasti skjálftinn af þessari tegund varð árið 1896 og skemmdi eða eyðilagði stóran hluta bæja á Suðurlandi og olli manntjóni. Talið er að þeir skjálftar sem þá riðu yfir hafi verið allt að 7 á Richterkvarða. Skjálftarnir sem urðu á árunum 1630, 1732 og 1784 eru af sama toga. Þegar jarðskjálftafræðingar tala um Suðurlandsskjálfta eiga þeir oftast aðeins við skjálfta af þessari tegund.
Fyrrnefndu skjálftarnir geta samt orðið allt eins öflugir en þar sem þeir eiga sér bara stað á afmörkuðum svæðum verður tjónið af þeim ekki nærri því eins útbreitt. Eini verulega stóri skjálftinn sem mældur hefur verið á Suðurlandi var árið 1912 en hann var afmarkaður við austasta hluta svæðisins þ.e. Rangárvelli en hann var um 7 á Richter.
Skjálftar svipaðir skjálftanum 1896 að stærð og umfangi hafa riðið yfir Suðurlandsundirlendi að meðaltali á 80-100 ára fresti ef marka má heimildir. Nú er svo komið að 98 ár eru liðin frá seinasta skjálfta svo líkurnar á skjálfta í nánustu framtíð eru því miklar. Páll Einarsson jarðeðlisfræðingur komst að þeirri niðurstöðu í grein í Náttúrufræðingnum árið 1985 að líkurnar á skjálfta á næstu 25 árum væru 80% og síðan eru liðin 9 ár. Suðurlandsundirlendi er því orðin að því sem jarðfræðingar kalla ,,skjálftaeyðu" en það er svæði þar sem stórir skjálftar hafa verið reglulegir en langt er síðan sá seinasti reið yfir.
Það hversu langt er síðan seinasti skjálfti reið yfir hefur rekið menn út í rannsóknir á mögulegum fyrirboðum fyrir Suðurlandsskjálfta. Reyndar nýtast erlendar rannsóknir hér talsvert en það verður samt að athuga að hvert skjálftasvæði hefur sitt eigið hegðunarmunstur og fyrirboðar skjálfta eru hvergi alveg eins. Því miður er mjög litið vitað um fyrirboða fyrri skjálfta þar sem seinasti skjálfti varð fyrir tíma allra nútíma mælinga. Þó eru nokkur atriði sem sjálfsagt er að hafa í huga sem mögulega fyrirboða. Fyrirboðarnir geta bæði verið langtímafyrirboðar (vikum, mánuðum eða árum fyrir skjálfta) og skammtímafyrirboðar (dögum, stundum eða mínútum fyrir skjálfta), en flestir þeirra eru aðeins finnanlegir með flóknum jarðeðlisfræðilegum mælingum. Aðrir fyrirboðar geta verið úr nánasta um-hverfi sem almenningur mætti hafa opin augu fyrir.
Þó svo rannsóknir myndu ekki nýtast til að segja til um næsta skjálfta, ættum við eftir skjálftann að hafa í höndunum góðar upplýsingar um líklega fyrirboða fyrir komandi skjálfta.
Langtíma fyrirboðar.
Mælanlegir fyrirboðar eru oftast langtímafyrirboðar því þær breytingar sem mælingar sýna geta orðið vikum, mánuðum eða árum áður en jarðskjálftinn ríður yfir. Ekki væri úr vegi að nefna nokkra þekkta fyrirboða.
Einn af þekktari fyrirboðum jarðskjálfta er þensla í bergi en það er mælanlegt með þar til gerðum þenslumælum sem komið hefur verið fyrir á nokkrum stöðum á Suðurlandi. Mælar þessir eru mjög nákvæmir og geta mælt rúmmálsaukningu uppá rúmmetra á rúmkílómetra (nano-strein). Algengar breytingar eru nokkrir tugir m3/km3. Í kjölfar þenslunnar má búast við því að land rísi. Það kæmi fram á hallamælum og við hæðarmælingar.
Vegna bergþenslunnar má búast við breytingum á vatnsþrýstingi í berginu og vatnsleiðni bergsins. Þetta getur haft áhrif á grunnvatnshæð og vatnsmagn í hverum og aukið grugg og loftstreymi í grunn og hveravatni. Vatnið fær líka aðgang að nýjum brotflötum í berginu og mettast því í auknu mæli af radon sem verður til í berginu. Samhliða bergþenslunni má einnig búast við breytingum á rafleiðni svo og á hraða P- og S-bylgna en rannsóknir sína að fastinn sem fæst með deilingu hraða S-bylgna upp í hraða P-bylgna nokkrum vikum fyrir jarðskjálfta.
Skammtíma fyrirboðar.
Fastinn milli P- og S-bylgna hækkar síðan skömmu fyrir skjálftann upp í eðlilega tölu (um 1.75). Þetta mætti flokka undir skammtímafyrirboða. Margir skammtímafyrirboðar eru til komnir vegna þess að bergið er byrjað að gefa eftir. Þeir geta verið mjög óreglukenndir og því er erfitt að henda reiður á slíka forboða svo hægt sé með stuttum fyrirvara (mínútur, stundir, dagar) að tilkynna væntanlegan skjálfta. Algengasta tegund skammtímafyrirboða eru forskjálftar en það eru minniháttar skjálftar sem eiga sér stað skömmu fyrir meginskjálftann. Það sem rýrir notagildi þessara skjálfta mest er að mjög erfitt er að greina þá frá annarskonar skjálftum. Ekki er heldur vitað til þess að slíkir forskjálftar hafi komið á undan Suðurlandsskjálfta.
Aðrir fyrirboðar.
Auk mælanlegra fyrirboða mætti nefna nokkra aðra þætti sem túlkaðir eru sem fyrirboðar skjálfta. Í Kína þar sem jarðskjálftar eru algengir er óvenjuleg hegðun dýra ekki talin boða gott hvað varðar jarðskjálfta og víða um heim eru til sögur um einkennileg ljós eða bjarma á himni, og torkennilegt veðurfar á undan jarðskjálfta.
Í dag eru reglulegar mælingar stundaðar af þremur opinberum aðilum. Af Veðurstofunni, Raunvísindastonun Háskólans og verkfræðistofnun Háskólan Íslands á Selfossi en mælingar þeirra snúa að miklu leiti að áhrifum jarðskjálfta á mannvirki. Rannsóknir og mælingar veðurstofunnar og jarðfræðihússins snúa meira að almennum jarðskjálftamælingum og reyna að finna mælanlega fyrirboða jarðskjálfta. Veðurstofan starfrækir í dag skjálftamælingar víða á Suðurlandi. Skjálftamælingakerfi það sem þeir hafa komið sér upp er algjörlega sjálfvirkt og er eitt fullkomnasta kerfi sinnar tegundar í heiminum. Mælistöðvar nema hreyfingar jarðskorpunnar og senda allar upplýsingar til tölvu á sveitabæ skammt frá mælistöðinni. Sú tölva flokkar síðan úr allar upplýsingar sem bent gætu til jarðskjálfta og sendir til móðurtölvu í Reykjavík en gagnarunan er geymd í 25 tíma inn á tölvunni en þá skráir tölvan aftur yfir elstu gögnin aftur. Tölvan í Reykjavík síar úr þær hreyfingar sem rekja má til annars en jarðskjálfta, mælir síðan styrk skjálftanna sem eftir eru og staðsetur og tímasetur þá. Á Veðurtofu er skjálftavakt þar sem fylgst er með því hversu vel tölvan vinnur úr gögnunum og gefnar út viðvaranir er hægt er. Veðurstofan er einnig með svipað þyngdar og þenslumælakerfi en þyngdarmælar mæla breytingar á þyngdarhröðun jarðar. Ekki hefur verið sýnt fram á að þyngdarhröðun breytist á undan jarðskjálfta en það er ekki ólíklegt. Þessar mælingar eru þó ekki eins umfangsmiklar og fyrrnefndar mælingar.
Verkfræðistofnun Háskólans er einnig með síritunarmælingar en þær snúa aðallega að áhrifum skjálfta á mannvirki.
Auk þessara daglegu mælinga hafa Veðurstofan og Háskólinn oft í samvinnu við aðra aðila eins og t.d. Landsvirkjun staðið fyrir rannsóknum á ýmsum öðrum þáttum sem mögulega gætu verið fyrirboðar að stórum skjálfta. Þar mætti nefna mælingar á radonmagni í hveravatni, GPS (Global Posistioning System) landmælingar á gliðnun milli meginlandsflekanna þar sem notuð eru merki frá gervitunglum og hægt að mæla langar fjarlægðir með 0,5-5mm nákvæmni. Halla og hæðamælingar til að athuga landris, vatnhæðamælar í borholum og margt fleira. En betur má ef duga skal. Ekki væri t.d. erfitt að koma fyrir síritamælum í borholur sem mældu vatnshæð og jafnvel radoninnihald vatnsins og gera þyrfti enn frekari halla og hæðamælingar og gera þær tíðari. Auk þess mætti auka rannsóknir á leiðni jarðskjálfta í jarðlögum Suðurlands.
Eins og áður sagði vinnur verkfræðistofnun Háskólans talsvert að rannsóknum á áhrifum jarðskjálfta á byggingar. Jarðskjálftaverkfræði, en það er sú grein kölluð sem snýr að þessum rannsóknum, miðast einkum að hönnun mannvirkja í því leiðarljósi að draga sem mest úr efnahagslegu tjóni, koma í veg fyrir dauðsföll og sjá til þess að jarðskjálftar hafi sem minnsta röskun í för með sér fyrir þjóðfélagið. Til að geta sagt fyrir með einhverri vissu um áhrif jarðskjálfta á byggingar verða menn fyrst að athuga hvers konar svörun byggingar gefa við jarðskjálftum.
Ein aðferð til þess er að búa til reiknilíkan af byggingunni. Fyrst þarf að koma fyrir hröðunarmælum í sjálfri byggingunni en hröðunarmælar mæla hröðun jarðskjálfta. Í kjallaranum til að mæla stærð skjálfta sem lendir á byggingunni og á eftstu hæð til þess að mæla svörun hennar. Útkomur úr þessum mælingum eru síðan notaðar til að kvarða reiknislíkanið. Út frá þessu má síðan áætla svörun byggingarinnar við stærri skjálftum. Niðurstöður þessara mælinga sýna að útreiknuð svörun út frá reiknislíkani og mæld svörun húsanna ber ótrúlega vel saman. Út frá þessum mælingum hefur einnig verið hægt að búa til tölvukvikmyndir sem sýna sveiflur húsa í jarðskjálftum.
Hugtakið jarðskjálftaáhættumat ber merkinguna í sjálfu sér þ.e.a.s. mat á hugsanlegum afleiðingum jarðskjáfta. Þar inni er bæði mat á hugsanlegum skemmdum á einstökum byggingum og byggðarlögum í heild. Við gerð áhættumats er að miklu leiti stuðst við ritaðar heimildir um skjálfta á Suðurlandi svo og reynslu manna úr tveimur skjálftum á Norðurlandi á þessari öld; Kópaskersskjálftanum 1976 (6,5 á Richter) og Dalvíkurskjálftanum 1934 (tæpir 6,3 á Richter). Við áætlanir á staðsetn-ingu skjáfta er stuðst við eldri heimildir um Suðurlandsskjálfta en þegar kemur að áætlunum á tjóni húsa er stuðst við Norðurlandsskjálftana og að hluta erlenda reynslu einfaldlega vegna þess gerð húsa var allt önnur hér á landi þegar seinasti Suðurlandsskjálfti reið yfir. Einnig þarf að athuga hvernig undirlag bygginganna er þ.e.a.s. hvort byggingin sé t.d. byggð á klöpp eða gömlum árfarvegi en undirlag getur skipt meginmáli um það hvort hús hrynji eða standi í jarðskjálfta.
Út frá fengnum upplýsingum hefur Alfræðistofa Háskólans þróað forrit sem hermir eftir jarðskjálfta á Suðurlandi. Einnig hefur hún þróað forrit sem líkir eftir hreyfingum á yfirborði jarðar í jarðskjálfta á tilteknum stað af gefinni stærð. Á skjálftaráðstefnu sem haldin var á Selfossi í vor var kynnt nýtt forrit sem gat út frá gefinni stærð og skjálftamiðju jarðskjálfta sagt til um ástand húsa í tiltekinni fjarlægð frá upptökum skjálftans.
HUGSANLEG ÁHRIF SUÐURLANDSSKJÁLFTA
Áhrif á mannvirki samkvæmt Mercalli-kvarða.
Á
kortinu hér til hliðar má sjá möguleg áhrif Suðurlandsskjálfta samkvæmt
Mercallikvarða. Það skal þó tekið með fyrirvara þar sem það er byggt á áhrifum
fyrri skjálfta en þegar þeir riðu yfir var byggingatækni allt önnur en nú er.
Samkvæmt kortinu má búast við því að á stórum hluta Suðurlandsundirlendis megi
búast við tjóni upp á 10 - 11 á Mercallikvarða en það þýðir mikið tjón á jafnt
vel sem illa byggðum húsum.
Tjónasvæði XI á Mercalli-kvarða.
Innan svæðis XI eru hvorki mikilvægar brýr né virkjanir en þó skal þess getið að Þjórsárbrú er í útjaðri þess. Byggð er þó nokkur en aðallega sveitabæir. Um svæðið liggur hluti Búrfellslínu 2.
Áhrif sjálfta af stærð 11 á Mercalli gætu orðið eftirfarandi: Mörg steinhús hrynja eða skemmast mikið og fæst timburhús sleppa við meiri háttar skemmdir. Vel byggðar brýr stórskemmast eða eyðileggjast og skjálftinn veldur miklum skriðuföllum og grjóthruni. Rafmagnsmöstur geta hrunið. Malbik brotnar og lagnir í jörðu svigna og slitna.
Tjónasvæði X á Mercalli-kvarða.
Innan svæðis X er talsverð byggð, þar á meðal höfuðstaður Suðurlands, Selfoss. Af hringveginum liggja um 40 kílómetrar innan svæðisins. Innan svæðisins eru Ölfusárbrú, Þjórsárbrú og Sogsbrú sem er ómissandi í samgönguneti Suðurlands. Einnig skal þess getið að stór hluti Búrfellslínu 1 og 2 er innan þessa svæðis þar að auki liggja línurnar milli Flúða og Hellu yfir svæðið.
Áhrif skjálfta af stærð X á Mercalli gætu orðið eftirfarandi: Járnbent steinhús skemmast mikið og geta jafnvel hrunið. Vel byggðar brýr og timburhús skemmast mikið og einstaka hrynja. Mikil skriðuföll og grjóthrun úr fjöllum. Möstur skemmast svo og malbikaðir vegir auk þess sem lagnir í jörðu svigna og slitna.
Tjónasvæði IX á Mercalli-kvarða.
Innan áhrifasvæðis IX er nokkuð þétt byggð þar meðtalið þrír af helstu þéttbýliskjörnum Suðurlands, Hveragerði, Hella og Hvolsvöllur. Af hringveginum liggja um 30 kílómetrar innan þessa svæðis. Af brúm sem liggja á svæðinu má helst telja Iðubrú, brýrnar yfir Ytri- og Eystri-Rangá og Markarfljótsbrú yngri og eldri. Innan þessa svæðis eru þrjár stærstu virkjanir landsins, Búrfell, Sigalda og Hrauneyjarfoss en þær framleiða samtals um 3000 gígawattsstundir á ári. Auk virkjananna sjálfra eru stíflur tengdar virkjununum á þessu svæði.
Áhrif skjálfta af stærð IX á Mercalli gætu orðið eftirfarandi: Járnbent steinhús og gætu skemmst talsvert og mörg orðið óíbúðarhæf. Virkjanirnar gætu skemmst talsvert og orðið óganghæfar og myndast sprungur í stíflum. Lagnir í jörðu gætu slitnað og skemmst en rafmagnslínur og möstur ættu að standa af sér skjálftann en rannsóknir og mælingar sýna að möstur ættu að þola skjálfta allt að 7 á Richter.
Áhrif skjálftans á efnahag og atvinnulíf.
Af gefnum forsendum kaflanna hér að ofan má draga eftirfarandi ályktanir. Í fyrsta lagi mun samgöngukerfi á Suðurlandi lamast í lengri eða skemmri tíma. Byggingar á stórum hluta svæðisins munu skemmast eða eyðileggjast. Kostnaður við uppbyggingu þessara mannvirkja gæti orðið geigvænlegur. Ekki síst ef virkjanir og dreifikerfi þeirra skemmast. En það gæti haft í för með sér tímabundið rafmagnsleysi á sjálfu hamfarasvæðinu auk Vestmannaeyja, en línan þangað liggur í gegnum svæðið. Ef mikið tjón verður á dreifikerfi Búrfells, Hrauneyjarfoss og Sigöldu má gera ráð fyrir skömmtun rafmagns í öðrum landshlutum og reka þyrfti aðrar virkjanir með fullri afkastagetu. Þar sem gera má ráð fyrir röskun jarðlagna má búast við því að jarðtengdur sími detti út í langan tíma og að rennsli og hiti vatns í borholum breytist og gætu hitaveitur því laskast og jafnvel orðið ónothæfar.
Skjálftarnir 1896 og 1912 höfðu talsverð áhrif á atvinnulíf á Suðurlandi þar sem landbúnaður var því næst eina atvinnugreinin en röskunin var helst til komin vegna þess að gripahús hrundu. Atvinnulíf nútímans er enn viðkvæmara fyrir utanaðkomandi truflunum en það var þá. Án rafmagns, samgangna og síma getur nútíma atvinnulíf ekki þrifist og því þarf að koma þessum þáttum í nothæft ástand eins fljótt og mögulegt er. Sú atvinnugrein sem gæti orðið einna verst úti er mjólkuriðnaðurinn. Suðurland er mesta mjólkurframleiðslusvæði landsins. Hluti fjósa getur hrunið og stór hluti mjólkurkúa drepist í kjölfar þess. Í þokkabót eru nútíma fjós búin viðkvæmum mjaltatækjum sem líklega eyðileggjast. Einnig er mjólkurvinnsla öll á einum stað, á Selfossi þar sem áhrif skjálftans gætu orðið veruleg.
Náttúruhamfarir á Suðurlandi eins og hér hefur verið lýst gæti valdið gífurlegu efnahagslegu tjóni fyrir þjóðarbúið í heild sem erfitt gæti reynst að standa undir ekki síst ef ástandið er slæmt fyrir.
Í stórum Suðurlandsskjálfta má eins og áður sagði búast við miklum skriðuföllum úr fjöllum. Því til viðbótar mætti búast við að djúpar sprungur myndist á láglendi við brotabeltið. Þessi merki jarðskjálfta eru oft greinanleg nokkur hundruð árum eftir að skjálftinn reið yfir. Rennsli jarðvatns breytist einnig oft fyrir eða í kjölfar skjálfta. Því má búast við því að bæði lindir og hverir geti myndast eða þornað upp. Það er einnig algengt að virkni goshvera aukist vegna jarðskjálfta og þykir ekki ólíklegt að Geysir vakni af dvala eftir Suðurlandsskjálfta.
Mat á hugsanlegu manntjóni og slysum er mjög erfitt. Manntjón í Suðurlandsskjálfta gæti orðið talsvert en á skjálftasvæðinu öllu búa 10 – 20 þúsundir manna og er fjölmenni mest á sumrin þegar sumarhús eru í mestri notkun. Mögulegt manntjón ræðst af eftirfarandi þáttum. Styrkleika og tegund bygginga, landslagi, umhverfi og jarðlögum. Veðri eftir að skjálftinn átti sér stað. Hvenær skjálftinn verður, það er að segja hvenær sólarhringsins, hvenær vikunnar og á hvaða tíma árs. Einnig mundi það skipta höfuðmáli ef hægt væri að sjá skjálftann fyrir. Vel heppnaðar björgunaraðgerðir eftir skjálftann skipta líka verulegu máli.