Uppblástur nefnist gróðureyðing af völdum vinds og vatns á mörkum gróðurlendis og auðnar. Það eru einkum móar sem blæs upp, sjaldan mýrar því bleytan bindur korn mýramósins saman svo vindur nær ekki tökum á þeim. Við sérstakar aðstæður getur vindrof hins vegar náð að þurrka mýrar sem síðan blása upp.
1. Órofin gróðurþekja.
Enginn uppblástur. Gróður-inn og rætur hans binda moldina svo vindurinn kemst ekki að henni. Þykkt
ótrufl-aðrar moldar er oft 50-150 cm. Undir moldinni er klöpp eða melur.
2. Sár í gróðurþekju.
Uppblástur getur hafist. Slík sár koma einkum eftir leysingavatnsrennsli í asahláku á vorin. En, því miður,
einnig alltof oft af mannavöldum. Hættu-legastar eru bílaslóðir á grónu landi, einnig ýmis konar
mannvirkjagerð svo sem vegagerð, línu-lagnir, girðingar o.fl., svo og traðk manna og fén-aðar o.fl.
3. Uppblástur í fullum gangi.
Þurr vindur (upp-blástur verð-ur ekki í rigningu), einkum landátt kemst að moldinni undir grasrótinni, þyrlar
henni upp (moldrok). Regn-droparnir losa um mold-ina, ísnálar slíta rætur, af-rennslið skolar moldinni burt.
Vindurinn feykir fína rykinu út í hafsauga svo það glatast eða berst á fjarlæg gróður-svæði, grófari sandurinn
leggst á gróðurinn næst rof-inu, kaffærir hann og særir.
Rofabarð (hátt moldarbarð) myndast.
Nýja moldin á rofabarðinu er er gróf og
því þurr. Allt þetta veldur því að lífsskilyrði
gróðurs versna, hver plöntutegundin af
annarri gefst upp, fyrst þær við-kvæmustu
en síðast þær harðgerðustu, uns aðeins
moldin er eftir sem vindurinn feykir síðan
burtu. Þannig sækir uppblásturinn stöðugt
á en gróður-lendi minnkar. Hraði
uppblásturs getur skipt metrum á þurru,
vindasömu sumri.
Hröð jarðvegsþykknun bendir til uppblásturs í nágrenninu.
Rofabarð nefnist hátt (< 1 m til nokkrir m) moldar-barð sem verður til við áfok. Þau eru á mörkum gróðurlendis þar sem uppblástur á sér stað eða stök og þá oft svepplaga. Neðan til í rofabarðinu er upphaflega moldin frjósöm, fremur leirrík, fín-kornótt og heldur því betur í sér raka. Ofan til er áfokið, hrjóstrugt, grófgert og laust í sér og þornar strax Efst er svo gróður sem á meira eða minna erfitt uppdráttar og hanga ræt-urnar niður úr grasrótinni sem slútir fram yfir rofabarðið. Þykkt rofabarðsins er ætíð mun meiri en upp-haflega moldarþykktin var.
4. Uppblæstri nær lokið.
Aðeins stök rofabörð eru eftir. Þessi rofabörð eru oft nokkurra m há. Ýmsir halda að hæð rofabarðanna sýni
fyrri moldar-þykkt. Þykkt upp-haflegrar moldar má sjá neðan til í rofa-barðinu, hún er dekkri og þéttari en
uppblástursáfokið.
5. Uppblæstri lokið.
Örfoka land. Sjálfsgræðsla hafin. Strjálir
gróður-toppar hafa náð að festa rætur á
ný. Langur tími á þó eftir að líða áður en
gróðurlendi verður sam-fellt að nýju,
einkum þar sem klappir og hraun eru.
Regnrof. Hér hefur mest verið gert úr
þætti vindsins í þeirri gróður-eyðingu sem
gengur undir nafninu uppblástur enda eru
rykský vindrofsins mjög áberandi. Líklega
er þáttur regns og leysingavatns vanmetinn.
Þegar er nefndur þáttur leysingalækjanna á
vorin sem rjúfa gróðurþekjuna og opna uppblæstrinum leiðir. Regndroparnir losa um moldina og afrennslið
skolar henni burt. Afrennsli og leysingavatn grefur undan rofabörðunum og eykur mikið á eyðinguna.
Ekki má heldur gleyma ísnálum holklakans sem slíta rætur gróðurs-ins og valda kali sem enn ýtir undir
gróðureyðingu.
Sandfok. Sandfok veldur sums staðar mikilli gróðureyðingu og öðrum náttúruspjöllum. Þar sem vindurinn nær í óbundinn sand, vegna uppblásturs eða af jökulár-aurum feykir hann oft með sér gríðarlegum sand-sköflum sem kaffæra gróðurlendi og merkar náttúruminjar. Tvö dæmi skulu nefnd.
Sandfok vegna uppblásturs er á vondri leið með að kaffæra hinar víð-frægu Dimmuborgir við Mývatn. Gripið hefur verið til varna en enn er mikil vá fyrir dyrum.
Eftir að Skaftárhlaup urðu tíðari hafa þau skapað mikla aura úr sandi og leir sem þorna eftir að hlaupin þverra. Þurr norðanáttin feykir sandinum í mikla skafla sem óðum nálgast hina stórkostlegu gígaröð Lakagíga og munu kaffæra þá að verulegu leyti. Fátt er til varnar.
En þetta eru aðeins tvö dæmi af fjölmörgum.
Bílaslóðir. Alltof víða um land eru ljót för
eftir ökuníðinga sem reynt hafa að böðlast
áfram á tryllitækjum að vor- og sumarlagi
meðan holklaki er í jörðu og slóðir ófærar.
Þeir spilla slóðum jafnvel til frambúðar. En
miklu ljótari eru þau för sem eftir verða
þegar ekið er utan slóða svo og þegar
spænt er upp grónar eða mosavaxnar
brekkur. Þessar slóðir eru að auki
gróðurlendi stórhættulegar, opna
uppblæstri leið og skapa farvegi fyrir
afrennsli regn- og leysingavatns.
En ekki er allt sem sýnist. Jafnvel sakleysisleg bílaslóð upp gróna brekku er stór-hættuleg. Moldin treðst undir hjólunum þótt þau risti gras-rótina ekki í sundur. Hjólförin skapa afrennsli regn- og leysingavatns far-veg. Vatnsflaumur sem annars rennur rólega í breiðum straumi niður brekkurnar safnast í hjólförin, rennur mun hraðar og grefur slóðina svo ljót sár blasa við sem opna uppblæstri leið. Þetta er regla ekki undantekning.
Það er einkum þurr jarðvegur - móar sem blása upp og því er upp-blástur mestur þar sem berggrunnur er lekur, á hrauna- og móbergssvæð-um, á SV-landi, NA-landi, hálendinu og Suðurlandi.
Þannig hefur verið stöðug barátta milli uppblásturs og sjálfsgræðslu á hálendi Íslands, allt frá því að land greri upp eftir að ísaldarjöklar hurfu af landinu fyrir 10 000 árum.
Breytist loftslag ekki helst jafnvægi milli uppblásturs og gróðureyð-ingar, álíka mikið land blæs upp og grær upp. Ef hins vegar loftslag batnar dregur úr uppblæstri, en sjálfsgræðsla eykst, svo gróðurlendi stækkar. Í versnandi loftslagi eykst uppblástur, en sjálfsgræðsla hægir á sér, svo gróð-urlendi dregst saman.
En eftir landnám fór þetta jafnvægi úr skorðum. Uppblástur stórjókst, nær nú langt niður í byggð svo heilu sveitirnar hafa fokið á sjó út (upp-sveitir Árnessýslu og Rangárvallasýslu, Reykjanesskagi, uppsveitir á NA-landi). Um landnám var rúmlega helmingur (yfir 60%) landsins gróinn, en nú tæplega fjórðungur. Meira en helmingur gróðurlendis er horfinn og enn stefnir í ógæfuátt.
Uppblástur er eitt stærsta vandamál sem við Íslendingar eigum við að etja.
Orsakir uppblástur eftir landnám
Versnandi loftslag. Af völdum náttúrunnar.
Mikil gjóskugos.
Eyðing skóga. Af mannavöldum.
Ofbeit búfjár.
Þessar eru helstu orsakir sem hafa verið nefndar og er röðin ekki mat á mikilvægi þeirra.
Tvær fyrri orsakirnar eru af völdum náttúrunnar og fær því enginn neitt við þær ráðið.
Vitað er að á landnámsöld var loftslag nokkru hlýrra en á síðari öldum og á þessi kólnun þátt í auknum uppblæstri.
Í miklum gjóskugosum fellur gosaska á
víðlend gróðursvæði og kaffærir
gróðurinn. Vindurinn fær mikið efni til þess
að sverfa með. En gróðurinn er
undrafljótur að jafna sig og vaxa upp í
gegnum öskuna og binda hana í
jarðveginum. Stór gjóskugos hafa átt sér
stað fyrir landnám án þess að uppblástur
færi úr böndunum. Standi gróður hins
vegar tæpt af öðrum orsökum getur mikið
öskufall komið af stað stórfelldri
uppblásturs-hrinu (Hekla 1104).
Síðari tvær orsakirnar eru af mannavöldum og til komnar eftir land-nám.
Skógurinn skýlir lággróðri og rætur hans binda moldina vel. Einnig dregur hann úr hættu á leysingavatnsrennsli í hláku. Skógurinn var höggv-inn miskunnarlaust til kolagerðar og eldiviðar og fé síðan beitt á rjóðrin svo hann náði ekki að vaxa upp að nýju enda er loftslag á Íslandi á mörkum þess að skógur fái þrifist. Nú er aðeins um 1/100 hluti landsins skógi vaxinn.
Margir telja að ofbeitin vegi hvað þyngst, einkum lausaganga hrossa og sauðfjár. Ofbeitin gengur nærri gróðrinum, hann verður lágvax-inn og gisinn, ræturnar styttast og binda moldina verr, þannig að hún þolir álag, uppblástur og aurskriður, mun síður. Traðkið getur opnað sár í gras-rótina svo uppblástur getur farið af stað. Sauðfé sækir einnig mjög í nýgræð-inginn og dregur það úr sjálfsuppgræðslu. Víst er að þar sem land er friðað fyrir beit tekur gróður stórstígum framförum.
Stöðugt sækir uppblásturinn á, þrátt fyrir að talsvert sé gert til þess að hefta uppblástur og græða land að nýju. Umgengni manna um landið hefur batnað og virðing fyrir landinu aukist. Á móti kemur að ferðalög um landið, einkum hálendið hafa stór-aukist og álagið þar með og einn mis-indismaður getur valdið óbætanlegum skaða á skömmum tíma.
Framkvæmdir einkum virkjanir, línulagnir og vegagerð á hálendinu eru einnig varasamar og fara verður með ýtrustu gát.
Engin töfrabrögð eru til sem geta bætt landinu í snatri syndir 1100 ára. Á láglendi má að vísu ná talsverðum árangri á skömmum tíma með sán-ingu og áburðargjöf en fara verður mjög varlega í slíkt á hálendinu og forð-ast að breyta gróðurfari. Óhófleg áburðar-notkun mengar mjög ár og stöðu-vötn, veldur m.a. stóraukinni slýmyndun. Árangursríkast þegar til lengdar lætur er að friða landsvæði fyrir beit og lofa gróðri að jafna sig af sjálfsdáð-um - með hóflegri hjálp. En það tekur langan tíma.
Ein lausn er í sjónmáli; þegar allt gróðurlendi sem blásið getur upp er blásið og landið að mestu gróðri rúið, þá hættir að sjálfsögðu uppblástur.
Jarðvegseyðing verður einnig af öðrum völdum þótt uppblástur sé mest áberandi.
Vatnsrof er gríðarmikið. Úrrennsli vegna leysinga- og regnvatns í grón-um hlíðum er til staðar í öllum landshlutum. Oft hefst uppblástur út frá slíkum rásum. Líklega er þáttur vatnsrofs í gróðureyðingu vanmetinn.
Úrkoma og frost veldur jarðsili og aurskriðum í fjallahlíðum, einkum þar sem berggrunnur er þéttur, jarðvegur því votur og uppblásturs gætir lítið. Gífurleg gróðureyðing hefur orðið af þessum sökum og eru orsakirnar þær sömu og aukins uppblásturs, versnandi loftslag, skógareyðing og ofbeit.
Landbrot. Víða um land hafa ár brotið land þar sem þær breyta farvegum sínum einkum í flóðum. Sums staðar við ströndina er nokkurt landbrot af völdum sjávar. Nokkuð er um að hraun hafi flætt yfir gróðurlendi (Skaftár-eldar).
SV-land. Fyrst virðist svæðið umhverfis Reykjavík, bústað fyrsta land-námsmannsins, hafa orðið uppblæstri að bráð. Þar sem áður var birkiskógur eru nú ber holt og blásnir melar með mýrasundum á milli. Hrauna- og mó-bergssvæðin á SV-landi eru mjög illa farin af uppblæstri, Reykjanesskaginn nær alveg blásinn, gróðurlaus og ber. Fyrstu kynni flestra erlendra ferða-manna af íslenskri náttúru eru hrjóstrin milli Keflavíkur og Reykjavíkur, fremur napurleg landkynning.
Miðhálendið og hrauna- og
móbergssvæði NA-lands. Um þessi
land-svæði gildir það sama. Hálendið er
mjög illa farið, ræfilslegar leifar fyrri
gróðurlenda halda enn velli nema þar sem
um votlendi er. Nú hamast uppblásturinn
einna helst á Norðausturlandi, fegurstu
náttúruperlur svo sem Mývatnssvæðið og
Jökulsárgljúfur eru í stórhættu.
Vesturland, Vestfirðir, Norðurland vestra og Austurland eru víða vel gróin á láglendi en fjallahlíðar stórskemmdar af úrrennsli og aurskrið-um. Uppblástur er óverulegur.
Suðurland er beggja blands. Votlent láglendið er víða vel gróið en upp-sveitir mjög illa farnar. Haukadalsheiðin áður blómleg sveit er að mestu örfoka. Uppsveitir Rangárvallasýslu eru enn verr farnar og þar var óskap-legur uppblástur fram eftir þessarri öld. Þar hefur einna harðast verið tekist á við uppblásturinn og undanhaldi snúið í sókn.
Jarðvegseyðing er ekki séríslenskt vandamál. Víða um heim á sér stað gífurleg jarðvegseyðing. Ofbeit og ofnýting lands kom af stað gífur-legum uppblæstri (Sahara stækkar stöðugt, Bandaríkin, Ástralía og víðar). Skógarhögg og brennsla skóga og meðfylgjandi álag á landið (Grikkland hið forna. Regnskógar hitabeltisins) hafa gjörbreytt gróðurlendi til hins verra. Loftslagsbreytingar eiga hér einnig sinn þátt. Og sífellt hverfur meira gróðurlendi undir mannvirki og malbik. Víða um heim hafa menn brugðist til varnar og reynt að snúa vörn í sókn víða með góðum árangri. Heitast brennur þó á þeim sem minnst mega sín, íbúum þróunarlanda