Letur:

Breidd:

Notkun

Landsbókasafn

Morgunblaðið hjá Landsbókasafni

Sunnudaginn 21. september, 1997 - Sunnudagsblað

Costa del Sol Ferðamannastraumurinn vex sífellt, og útlendingar með fasta búsetu á Sólarströndinni eru orðnir á annað hundrað

Costa

del Sol

Ferðamannastraumurinn vex sífellt, og útlendingar með fasta búsetu á Sólarströndinni eru orðnir á annað hundrað þúsund. Veðurfar, gestrisni og áhugaverðir staðir að skoða eru helstu ástæður vinsældanna. Örnólfur Árnason segir frá upphafi og þróun túrismans á Costa del Sol.

COSTA del Sol, "Sólar ströndin", er syðsti ferðamannastaður Evrópu. Stærstu bæirnir, fyrir utan höfuðborgina, Málaga, eru Torre molinos, Fuengirola, Marbella og Estepona. Frá tveim hinum síðastnefndu blasa fjöllin í Norður-Afríku við sjónum þegar skyggni er þokkalegt. Nú í sumar dvaldi ég um nokkurra vikna skeið á Costa del Sol og endurnýjaði kynnin við þennan einstaka sælureit álfunnar þar sem ég bjó meira en hálft árið níu ár í röð meðan uppbygging ferðaþjónustunnar þar var hvað örust á áttunda áratug aldarinnar.

Eftir svolitla lægð er Costa del Sol aftur farin að sækja á meðan flestir aðrir helstu áfangastaðir verða að sætta sig við hjöðnun. Ferðamannastraumurinn til Costa del Sol óx um 40% árin 1991-96. Þangað komu árið 1996 um 5,3 milljónir manna, þar af um 3,3 milljónir útlendinga, þriðjungur þeirra Bretar. Á þessu ári var reiknað með 5,7 milljónum ferðamanna.

Byggðir fallegra einbýlis- og raðhúsa í eigu útlendinga og Spánverja, í nýtískulegri útfærslu á gömlum, andalúsískum stíl, hafa reyndar um áratuga skeið verið að teygja sig lengra og lengra upp í fjallshlíðarnar meðfram allri ströndinni suður undir Gíbraltar, og fjöldi fjársterkra útlendinga, sem koma til styttri eða lengri dvalar í Marbella og bæjunum þar fyrir vestan, hefur vaxið frá ári til árs. En á tímabili kom verulegur afturkippur í sendingar ferðaskrifstofanna í Norður-Evrópu á farþegum til Torremolinos, Benalmádena, Fuengirola og fleiri staða. Vinsældir hópferða til Sólarstrandarinnar dofnuðu líklega fyrst og fremst vegna slæmrar frammistöðu yfirvalda að bregðast við auknum fjölda ferðamanna með betri samgöngumannvirkjum, öflugri hreinsun á sjó og ströndum, strangari löggæslu og fleiri nauðsynlegum ráðstöfunum.

Yfirvöld Málaga-héraðs og einstakar bæjarstjórnir sváfu á verðinum. Þau þurftu skell til að ranka við sér. En nú hefur flestu verið kippt í liðinn, komið nýtt vegakerfi, ný flugstöð í Málaga, strendurnar hafa verið hreinsaðar og eiginlega allt orðið til fyrirmyndar.

Gamla rómantíkin

Þegar ég kom fyrst til Costa del Sol árið 1970 var ég sannfærður um að ég hefði fundið paradís á jörð. Áður hafði ég fallið kylliflatur fyrir Spáni, næstum gegn vilja mínum, því ekki átti ég von á því fyrirfram að ég yrði sæll undir hælnum á Franco. En glæsilegar borgir með aldagamalli hámenningu, fullar af glaðværu og viðmótsþýðu fólki, vógu upp á móti andúð minni á einræðisstjórninni, og ég vissi ekki fyrr til en ég var farinn að keppast við að læra spænsku til að geta sem best notið þessa nýfundna fjársjóðs.

Ég þóttist vita hitt og annað um Spán þegar ég kom fyrst akandi til Málaga. Það reyndist ofmetið. Ég hafði þrætt ferðamannabæina á Miðjarðarhafsströndinni, frá Costa Brava í norðri, Costa Blanca á austurströndinni og suður úr. Ég hélt að Sólarströndin væri bara einn staðurinn í viðbót. En töframáttur Andalúsíu kom mér í opna skjöldu. Ég vissi að allt það "spænskasta á Spáni" átti rætur í Andalúsíu, t.d. nautaat, flamenkó, en ég tengdi það fremur sögunni en líðandi stund og datt ekki í hug að uppspretta spænskra hefða væri lifandi lind, bullandi af ástríðufullum og óstöðvandi krafti.

Í Torremolinos voru það þó "túristarnir" sem fyrst vöktu athygli manns. "Pakkatúrisminn" var að ryðja sér til rúms, allt í einum pakka: leiguflug fram og til baka, hótelherbergi og fæði eða íbúðarhúsnæði með eldunaraðstöðu. Innifalin var einnig þjónusta sérstakra smala sem kallaðir voru fararstjórar og snerust kringum túristana. Símon Spiess og Tjöruborgarpresturinn slógust um dönsku sauðina en Guðni í Sunnu og Ingólfur í Útsýn um íslenska fénaðinn. Sunna flaug aðallega til Mallorca en Útsýn beindi umferðinni fyrst og fremst til Costa del Sol. Ég réð mig í smalamennskuna hjá Ingólfi og gerðist með tímanum yfirhjarðsveinn þess mæta bónda. Við héldum stundum hátt í þúsund skrokkum í einu til beitar, brynningar og bökunar á fjörum Torremolinos, Benalmádena og Fuengirola.

Á þessum tíma voru túristarnir þegar dregnir í dilka eftir uppruna, efnahag og áhugamálum. Hefur sú sundurgreining ferðamannabæjanna, sem þá varð til, í megindráttum haldist fram á þennan dag, jafnvel skýrst enn frekar. Í Marbella var efnaðasta fólkið og þotuliðið og þeir sem vildu baða sig í dýrðarljóma þess; til Fuengirola fór miðstéttarfólkið og barnafjölskyldurnar frá Norður-Evrópu og Spánverjarnir norðan úr landi, en í Torremolinos var fjörið.

Þetta var á hippaárunum og unga fólkið réð ríkjum í Torremolinos. Staðurinn hafði rómantíska ímynd og rjóminn af æsku Evrópu virtist eiga stefnumót þar. Hjörtun slógu í rokktakti. Frelsi til orðs, æðis og ásta var óheft. Búið var að finna upp "pilluna" en ekki alnæmið. Margir supu hveljur er þeir gengu um götur bæjarins og virtu fyrir sér endalausar halarófur af ægifögrum, léttklæddum og leggjaprúðum blómarósum. Það var líkast því þarna stæði yfir keppnin "Ungfrú alheimur" alla daga frá morgni til kvölds.

Bandarískur kunningi minn, sem eitt sinn þurfti að doka eftir mér stundarfjórðung á verönd kaffihúss við Calle San Miguel, aðalverslunargötu Torremolinos, lýsti ástandinu býsna vel þegar hann sagði við mig: "Ertu brjálaður að gera mér þetta? Á þessu kortéri hef ég orðið 47 sinnum alvarlega ástfanginn."

Himnaríki hippaáranna

En það var fleira sem hændi ferðamenn að Costa del Sol en fagrar konur. Nafnið "Sólarströndin" er ekki til komið af ástæðulausu. Sólardagar eru að meðaltali 320 á ári, veðurfar fádæma gott allan ársins hring, hlýtt á veturna og sumarhitinn léttbær vegna tryggrar hafgolu. Nokkuð vel var staðið að uppbyggingu ferðaþjónustunnar á fyrstu stigum uppbyggingarinnar og t.d. lögð áhersla á gistihúsnæði sem hentaði kröfuhörðum útlendingum með rúm fjárráð.

Hins vegar var verðlagið á flestu öðru en gistingu mótað af efnahagsástandinu á Spáni, vöruverði, kaupgjaldi og kaupgetu Spánverja. Matur og drykkur voru til dæmis á svo lágu verði að Íslendingar ætluðu ekki að trúa sínum eigin augum og eyrum. Áfengi var svo að segja ókeypis.

Hvað var hægt að hugsa sér unaðslegra en að vappa um í sól og blíðu, berfættur í sandölum, meðal góðviljaðra og broshýrra fátæklinga sem bjuggu við verkmenningu 19. aldar og seldu gestum góðan beina fyrir skít á priki? Þannig var Andalúsía. Við nutum þess með hverri taug í kroppnum að ganga um léttklædd í kvöldsvalanum eftir funheitan sólardag, hlýða á öldugjálfur Miðjarðarhafsins og finna loftið gæla við hörundið. Draumórum hippa og blómabarna, fortíðarþrá og þorsta eftir rómantík var einnig svalað með því að gægjast aftur í tímann. Milli pálmatrjánna í bæjum og borgum mátti víða berja augum borgarhlið frá tíma Rómaveldis, og á sandströnd í friðsælli vík bar gjarnan við himin á fjarlægum kletti varðturn frá tímum Mára.

Upphaf túrismans

Gífurleg breyting á öllu umhverfi í Málaga-héraði og högum íbúanna átti sér stað frá því á miðjum sjöunda áratug aldarinnar og fram eftir hinum áttunda. Spurnir tóku reyndar að berast fyrr á öldinni til Norður-Evrópu af góðu loftslagi, náttúrufegurð og öðrum eftirsóknarverðum lífsgæðum á þessum slóðum. Fjáður, breskur aðalsmaður, George Langworthy, keypti búgarðinn Santa Clara á klettinum í Torremolinos, þar sem nú stendur þekkt íbúðahótel með sama nafni, og breytti í dvalarheimili fyrir landa sína sem þurftu að jafna sig eftir fyrri heimsstyrjöldina.

Á fjórða áratug aldarinnar ríkti ótryggt ástand hvarvetna í Evrópu, ekki síst á Spáni, og braust þar út blóðug borgarastyrjöld 1936 sem lyktaði ekki fyrr en 1939, árið sem síðari heimsstyrjöldin hófst, og sá ófriður stóð næstu sex árin. Þetta var ekki tími mikilla skemmtiferðalaga og því höfðu íbúar fiskiþorpanna á Costa del Sol lítil kynni af útlendingum fyrr en eftir að seinna stríðinu lauk að stöku ferðalangur tók að leggja þangað leið sína.

Um 1950 tóku fyrstu hótelin að rísa í Torremolinos. Í útjaðri fiskiþorpsins, La Carihuela, rétt fyrir utan Torremolinos, voru svo reist tvö lúxushótel áratug síðar, Pez Espada og Nautilus. Í Marbella tók Alfons prins af Hohenlohe að byggja gisti- og vellystingamiðstöð sína, Marbella Club, þar sem nú kallast "Gullna mílan".

En það var ekki fyrr með tilkomu leiguflugs og pakkaferða á sjöunda áratugnum sem holskefla hóptúrismans reið yfir. Þótt sú umturnun lífsins, sem þessi innrás fjáðra útlendinga hafði í för með sér, kæmi flestum innfæddum í opna skjöldu, voru ekki allir jafnóviðbúnir að grípa tækifærin sem nú buðust. Árið 1963 kom saman hópur voldugra og framsýnna manna sem kallaði sig "Samvinnufélag frumkvöðla á Costa del Sol" (Cooperativa de Promotores de la Costa del Sol). Markmiðið var í fyrstu einungis það að gangast fyrir byggingu ráðstefnuhallar, sem brátt reis í Torremolinos, en frumkvöðlarnir héldu áfram að stilla saman krafta sína við mótun stefnu í skipulags- og byggingarmálum, lagningu vegakerfis, kynningarmálum, heilbrigðismálum o.s.frv.

Áhrifamestu einstaklingarnir í þessum hópi voru José Antonio Girón de Velasco, fyrrverandi samgöngu- og ferðamálaráðherra hjá Franco, ættaður frá Fuengirola og búsettur þar, líklega laumuframsóknarmaður því hann sannfærði félagana um að samvinnufélagsformið hentaði hópnum best; José Banús, ferðamálafrömuður, sem skemmtibátahöfn Marbella dregur nafn af; Alfonso af Hohenlohe, guðfaðir þeirrar alþjóðlegu nýlendu ríka og fræga fólksins sem þróast hefur í Marbella; Eduardo González Gallarza, fyrrum flugmálaráðherra Spánar; Ignacio Coca, stofnandi Coca-bankans; José Meliá, stofnandi alþjóðlega ferðaskrifstofu- og hótelhringsins sem ber nafn hans; Enrique Marsans, eigandi Marsans- ferðaskrifstofunnar, og Raimundo Fernández Cuesta, einn fyrrverandi ráðherra Francos í viðbót. Þessir herramenn, ásamt fáeinum öðrum félögum, höfðu áreiðanlega miklu meiri áhrif á þróun allrar uppbyggingar, sem lýtur að ferðamálum þar, en nokkur yfirvöld. Auk þess mun ýkjulaust að fullyrða að þeir hafi haft fremur þægilega aðstöðu til að maka krókinn í leiðinni.

Marbella - "toppur tilverunnar! Eini maðurinn af þessum frumkvöðlum sem enn er ofan moldar er gamli prinsinn af Hohenlohe. Hann sést nær daglega í blöðum og tímaritum skála í kampavíni við frændfólk sitt, kónga, drottningar, prinsa og prinsessur, eða flamenkódansara, vopnasala, nautabana, popp- og kvikmyndastjörnur, fræga kaupahéðna, viðra sig með nágranna sínum, golfleikaranum Sean Connery, eða snæða skelfisk og kanínuglás með nóbelsskáldinu Camilo José Cela.

Hvar sem mikið liggur við er Alfons mættur. Jakka- og bindislaus ljær hann hverju teiti virðulegan blæ, hvort heldur um er að ræða hanastél í ráðhúsinu eða opnun á nýju diskóteki, bara með tiginni nærveru sinni. Prinsinn er þó ekki bara hafður upp á punt. Hann er dugnaðarforkur og á langdrýgstan þátt í því að Marbella er orðin einn af vinsælustu viðkomu- og dvalarstöðum efstu stéttar ríka og fræga fólksins í heiminum. Þyrlur eru sífellt á þönum með stórlaxa milli Marbella og flugvallarins í Málaga eða milli fjalls og fjöru, glæsihýsanna uppi í furuskógum snarbrattra fjallshlíðanna og risasnekkja með þyrlupöllum sem liggja við festar í Puerto Banús, stærstu lystibátahöfn Miðjarðarhafsins.

Þeir sem ekki ná í Alfons prins til að setja aðalsstimpil á veislur sínar, geta leigt Gunillu von Bismarck, roskna en spræka og brosglaða samkvæmisljónynju sem segist vera afkomandi járnkanslarans. Hún tekur að sér að mæta fyrir sanngjarna þóknun og skála við almúgafólk sem komist hefur í álnir. Að vísu mun stöku stjarna vera á eilífum flótta undan "papparössum", einkum ef leyna þarf fjarstadda maka einhverju ástarbralli, en flestir eru sólgnir í athygli, ekki síst þeir sem hafa eitthvað að auglýsa . Meðan ég dvaldi í Marbella í ágúst keypti til dæmis frúin sem stýrir golfhótelinu Las Brisas nærveru ofurfyrirsætunnar Naomi Campbell, að eigin sögn fyrir 1,5 milljónir íslenskra króna, á dansleik sem haldinn var í tilefni af afmæli hótelsins. Naomi átti nýverið í vel auglýstu ástarsambandi við skærustu dansstjörnu Spánar, Joaquín Cortés, svo að enginn skortur var á ljósmyndurum það kvöldið í Las Brisas .

Þótt stjörnur og auðkýfingar setji sinn svip á Marbella, ekki síst "Gullnu míluna" og skemmtibátahöfnina, þá gleymist það aldrei að þar er maður staddur í Andalúsíu. Einhvern veginn hefur heppnast að byggja upp þessa nýtískulegu og íburðarmiklu ferðamannaparadís án þess að bera ofurliði allt sem fyrir var. Náttúran á ríkan þátt í þokka Marbella. Há fjöll með fögrum tindum, skógi vaxnar hlíðar, brattar efst, aflíðandi neðar, alveg tilvaldar fyrir golfvelli, sem skipta tugum og eru gerðir af fremstu hönnuðum heims, og næst sjónum er allmikið gróðursælt undirlendi, sem mildar ásjónu Marbella undir mikilúðlegum fjallgarðinum. Og innfæddir eru jafnelskulegir á þessu svæði og öðrum þótt verðlag sé óneitanlega hærra í Marbella en t.d. í Fuengirola, Benalmádena eða Torremolinos.

Vaxandi ferðamannastraumur

Þar til nokkuð var liðið á þessa öld datt fáum Andúsíubúum í hug að sólin gæti verið eftirsóknarverð. Sólin hefur löngum verið álitin helsta böl lífsins á þessu svæði, þar sem sumarhitinn þótti alltaf óþægilegur. Hefðbundinn byggingarstíll, fatnaður o.fl. miðar fyrst og fremst að því að verja fólkið gegn sólinni, enda segir gamall andalúsískur málsháttur: "Það eina góða við sólina er skugginn."

Costa del Sol fær vaxandi hlutdeild í þeim tæplega 40 milljónum ferðamanna sem til Spánar koma árlega. Í nýlegri skýrslu sem gerð var fyrir Ferðamálaráð Costa del Sol, má sjá að 3.268.442 farþegar lentu á Málaga-flugvelli árið 1996, tæplega 90% þeirra útlendingar. Fjöldi ferðamanna hefur vaxið u.þ.b. 10% á ári að undanförnu og er gert ráð fyrir að sú aukning haldist. Það er margt athyglisvert í þessari skýrslu, til dæmis það hversu jafn ferðamannastraumurinn til þessa staðar er yfir árið. Ef tekið er mið af flugumferð eru mánuðirnir maí, júní, júlí, ágúst og september allir með yfir 300 þúsund farþega hver, ágúst hæstur með 352.567 farþega. En apríl og október eru lítið lakari, hvor um sig með yfir 290 þúsund farþega. Aðeins þrjá mánuði ársins lenda færri en 200 þúsund á flugvellinum í Málaga, þ.e.a.s. í nóvember, janúar og febrúar. Langlakastur er janúar með 152.371 farþega, sem er þó 43,3% af umferðinni á mesta annatímanum.

Eitt mikilvægasta nýja mannvirki ferðaþjónustunnar á Costa del Sol er án efa flugstöðin í Málaga. Hún var vígð í ársbyrjun 1991 og ber nafn Pablos Ruiz Picasso, sem er líklega frægasti sonur Málaga þótt leikarinn Antonio Banderas veiti honum harða samkeppni um þessar mundir. Flugstöðin virðist vel heppnuð bygging og gengur furðuvel þar að afgreiða ótrúlegan fjölda farþega á skömmum tíma. "Morgunblaðið" í Málaga, El Sur, skýrir frá því mánudaginn 18. ágúst sl. að umferð um Málaga-flugvöll helgina 16. til 17. ágúst sl. hafi numið samtals 110 þúsund farþegum. Flugvélar lentu eða hófu sig til flugs samtals 555 sinnum þessa tvo sólarhringa. Þetta tókst að afgreiða án verulegra tafa.

Annað átak sem ekki vekur síður aðdáun þeirra sem minnast fyrri tíma, er vegakerfið á Costa del Sol. Hraðbraut með 2-3 akreinum í hvora átt liggur nú frá Málaga, framhjá flugvellinum og síðan uppi í fjallshlíðinni, ofan við allt þéttbýli, framhjá Torremolinos, Benalmádena, Fuengirola og Marbella, og reyndar alla leið vestur fyrir Gíbraltar.

Besta veðurfar Evrópu?

Í áðurnefndri skýrslu er sagt frá niðurstöðum umfangsmikilla kannana sem gerðar hafa verið. Ferðamenn hafa verið spurðir ýmissa spurninga, t.d. eftir hverju þeir sækist helst og hvað þeir telji betra (og reyndar verra) á Costa del Sol en öðrum ferðamannastöðum Spánar. Svörin eru sundurgreind eftir þjóðerni, starfsstétt o.fl. Langflestir tilgreina veðurfarið fyrst þegar nefnt er hvað Costa del Sol hafi fram yfir aðra staði, þar næst áhugaverð tækifæri til skoðunarferða og síðan gestrisni innfæddra og alúðlegt viðmót.

Á því er lítill vafi að loftslagið í Málaga-héraði, einkum á sólríkri ströndinni í skjóli hárra fjalla, er ein mikilvægasta ástæðan fyrir því að Costa del Sol er langstærsta og eftirsóttasta útlendingabyggð við Miðjarðarhafið. Talið er að hátt á annað hundrað þúsund manns af öðru þjóðerni en spænsku hafi þar búsetu allt árið eða verulegan hluta þess. Fjölmennastir þessara eru Bretar, Þjóðverjar, Hollendingar og fólk frá Norðurlöndum.

Langdvalargestirnir eru Spánverjum geysidrjúg tekjulind sem gengur undir nafninu "hvítagull". Mikill hluti þessa fólks byggir eða kaupir eigin hús. Slíkar fjárfestingar námu fyrstu 8 mánuði ársins 1996 á Spáni öllum 136 milljörðum peseta. Hlutur Costa del Sol var 34 milljarðar peseta, eða 25%. Talið er að á árunum 1962-1996 hafi "hvítagullið" numið eitt þúsund milljörðum peseta eða jafnvirði um 480 milljarða íslenskra króna.

Erfitt er að gera sér grein fyrir því hversu þungt nálægðin við hinar fögru og sögufrægu borgir, Sevilla, Córdoba og Granada, vegur þegar fólk velur að fara til Costa del Sol. En þetta eru "Þingvellir, Gullfoss og Geysir" Spánar. Allar þessar borgir eru innan tveggja klukkustunda aksturs frá Costa del Sol. Það þarf reyndar ekki að fara svo langt til að skoða eitthvað merkilegt. Ronda og Antequera, innan stundaraksturs frá Sólarströndinni, eru lifandi minnismerki um glæsilegt bæjarlíf allt frá því löngu fyrir Krists burð og fram á okkar daga. Og "hvítu þorpin" draumfögru og rómantísku, sem skipta tugum í Málaga-héraði, eru ferðamönnum enn hughrifa- og ljósmyndaefni.

Víst hefur Costa del Sol tekið miklum breytingum síðan ég kom þar fyrst fyrir 27 árum. En flest af því sem hreif mig mest fyrir aldarfjórðungi, er enn í fullu gildi. Sumt af því frumstæða er að vísu horfið, en í staðinn hefur bæst við ýmislegt nýtt sem gerir lífið þægilegra. Andalúsíska stemmningin er líka söm við sig, hún heillaði Rómverja á sínum tíma, síðan Vestgota og laðaði Márana að svo að þeir ætluðu aldrei að fást til að fara aftur. Aldarfjórðungur er því stuttur tími í sögu Andalúsíu. Ég spái því að hún verði áfram í huga allra, sem einu sinni kynnast henni, í senn einhver notalegasti og mest spennandi staður álfunnar.

Mér þykir það fagnaðarefni að ferðaskrifstofan Heimsferðir skuli hafa tekið sér fyrir hendur að koma aftur á reglubundnum ferðum Íslendinga til Costa del Sol eftir alltof langt hlé. Það hefur alltaf runnið mér til rifja að horfa upp á landa mína fara í sólbað til Miðjarðarhafsstranda án þess að sjá sig örlítið um í leiðinni og víkka þannig sjóndeildarhringinn. Costa del Sol veitir einstakt tækifæri til að slá tvær flugur í einu höggi, stunda sólböð og hressa líkamann, en veita sér um leið andlega upplyftingu.

Höfundur er rithöfundur.

DÆMIGERÐUR sundlaugargarður á Costa del Sol. Playa de Calahonda í Nerja.



"HVÍTU þorpin" á Costa del Sol skipta tugum.



Nafnið "Sólarströndin" er ekki til komið af ástæðulausu. Sólardagar eru að meðaltali 320 á ári

Costa del Sol er langstærsta og eftirsóttasta útlendingabyggð við Miðjarðarhafið

Prenta grein

Slóð: http://www.mbl.is//mm/gagnasafn/grein.html?grein_id=354853
Skoðað: 2005-03-15 17:16
© mbl.is/Árvakur hf

© mbl.is/Árvakur hf, 2005